Kəsrə üzərə məbnilik
ثُمَّ قَسَّمْتُ الْمَبْنِيَّ عَلَى الْكَسْرِ إِلَى قِسْمَيْنِ؛
١- قِسْمٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ، نَحْوُ؛ هَؤُلاَءِ، فَإِنَّ جَمِيعَ الْعَرَبِ يَكْسِرُونَ آخِرَهُ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ
٢- وَ قِسْمٍ مُخْتَلَفٍ فِيهِ، نَحْوُ؛ حَذَامِ وَ قَطَامِ، وَ نَحْوِهِمَا مِنَ الْأَعْلاَمِ الْمُؤَنَّثَةِ الْآتِيَةِ عَلَى وَزْنِ فَعَالِ وَ أَمْسِ، إِذَا أَرَدْتَ بِهِ الْيَوْمَ ألَّذِي قَبْلَ يَوْمِكَ
فَأَمَّا بَابُ حَذَامِ وَ نَحْوُهُ؛ فَأَهْلُ الْحِجَازِ يَبْنُونَهُ عَلَى الْكَسْرِ مُطْلَقًا، فَيَقُولُونَ؛ جَاءَتْنِي حَذَامِ وَ رَأَيْتُ حَذَامِ وَ مَرَرْتُ بِحَذَامِ. وَ عَلَى ذَلِكَ جَاءَ قَوْلُ الشَّاعِرِ؛
فَلَوْلاَ الْمُزْعِجَاتُ مِنَ اللَّيَالِي
لَمَا تَرَكَ الْقَطَا طِيبَ الْمَنَامِ
إِذَا قَالَتْ حَذَامِ فَصَدِّقُوهَا
فَإِنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَتْ حَذَامِ
فَذَكَرَهَا فِي الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ مَكْسُورَةً، مَعَ أَنَّهَا فَاعِلٌ
ثُمَّ قَسَّمْتُ sonra bölmüşəm, الْمَبْنِيَّ mebnini, عَلَى الْكَسْرِ kəsrə üzərinə, قِسْمَيْنِ iki hissəyə, قِسْمٍ birinci hissə; مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ üzərində ittifaq olunmuş, yəni hamı tərəfindən qəbul olunan, نَحْوُ misalı belədir; هَؤُلاَءِ "Bunlar" kimi, فَإِنَّ جَمِيعَ الْعَرَبِ çünki bütün ərəblər, يَكْسِرُونَ kəsrə ilə oxuyurlar, آخِرَهُ həmin sözün, yəni هَؤُلاَءِ sözünün sonunu, فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ hər bir halda. وَ قِسْمٍ ikinci hissə; مُخْتَلَفٍ فِيهِ özündə ixtilaf olan, نَحْوُ misalı belədir; حَذَامِ "Hazami" və قَطَامِ "Katami" kimi, وَ نَحْوِهِمَا və onların bənzəri kimi, مِنَ الْأَعْلاَمِ isimlərdən, الْمُؤَنَّثَةِ الْآتِيَةِ müənnəs gələn, عَلَى وَزْنِ فَعَالِ və "Feali" vəznində olan, أَمْسِ emsi "dün", إِذَا أَرَدْتَ بِهِ həmin emsi sözünü istədikdə, الْيَوْمَ gün olaraq, ألَّذِي o gün ki, قَبْلَ يَوْمِكَ sənin olduğun gündən bir əvvəlki gündür, فَأَمَّا بَابُ حَذَامِ Hazami babına gəldikdə; وَ نَحْوُهُ; və onun misalı belədir; فَأَهْلُ الْحِجَازِ Hicaz əhli, يَبْنُونَهُ həmin Hazami sözünü mebni edirlər, عَلَى الْكَسْرِ kəsrə üzərinə, مُطْلَقًا tam şəkildə, فَيَقُولُونَ və belə deyirlər; جَاءَتْنِي حَذَامِ "Hazami mənə gəldi", رَأَيْتُ حَذَامِ "Hazamini gördüm", مَرَرْتُ بِحَذَامِ "Hazaminin yanından keçdim" kimi, عَلَى ذَلِكَ belədir, قَوْلُ الشَّاعِرِ şairin bu sözləri; فَلَوْلاَ əgər olmasaydı, الْمُزْعِجَاتُ narahatçılıqlar, مِنَ اللَّيَالِي gecələrdən, لَمَا تَرَكَ الْقَطَا Kata (bir quş növü) tərk etməzdi, طِيبَ الْمَنَامِ gözəl yuxunu, إِذَا قَالَتْ حَذَامِ Hazami dedikdə, فَصَدِّقُوهَا dediyini təsdiqləyin, doğrulayın, فَإِنَّ الْقَوْلَ çünki söz, مَا قَالَتْ حَذَامِ Hazaminin dediyi şeydir, فَذَكَرَهَا şair onu, yəni Hazami sözünü qeyd etdi, فِي الْبَيْتِ beytdə, مَرَّتَيْنِ iki dəfə, مَكْسُورَةً kəsrə ilə, مَعَ أَنَّهَا فَاعِلٌ Hazami sözünün fail olmasına baxmayaraq.
Şərhin Ümumi Mənası: Sonra, kəsrə üzərinə mebnini iki hissəyə ayırdım. Birinci hissə üzərində ittifaq olunan mebni sözlərdir, misalı هَؤُلاَءِ "Bunlar" kimidir. Çünki bütün ərəblər bu هَؤُلاَءِ sözünün sonunu hər bir halda kəsrə ilə oxuyurlar. Yəni bunun kimi üzərində ittifaq olunan sözlər vardır. İkinci hissə isə üzərində ixtilaf olan mebni sözlərdir və misalı حَذَامِ və قَطَامِ kimi, müənnəs isim olaraq gələn və فَعَالِ "feali" vəznində olan və gün istədikdə, yəni gün nəzərdə tutulduqda, içində olduğun gündən bir əvvəlki günü ifadə edən أَمْسِ emsi "dün" sözüdür.
Hazami babına gəldikdə; Hicaz əhli حَذَامِ sözünü mütləq şəkildə kəsrə üzərində məbni edirlər və belə deyirlər;
جَاءَتْنِي حَذَامِ
"Hazami mənə gəldi" və,
رَأَيْتُ حَذَامِ
"Hazamini gördüm" və,
مَرَرْتُ بِحَذَامِ
"Hazaminin yanından keçdim" misallarında olduğu kimi. Hazami sözü ardıcıl olaraq fail, məful və məcrur olsa da, Hicaz əhlinə görə kəsrə üzərində məbni olduğu üçün sözün forması heç bir dəyişikliyə uğramamışdır.
Yenə buna bənzər olaraq şairin aşağıdakı sözündə olduğu kimidir;
فَلَوْلاَ الْمُزْعِجَاتُ مِنَ اللَّيَالِي
Əgər gecələr narahatlıq verməsəydi
لَمَا تَرَكَ الْقَطَا طِيبَ الْمَنَامِ
Kata quşu gözəl yuxunu tərk etməzdi
إِذَا قَالَتْ حَذَامِ فَصَدِّقُوهَا
Hazami bir söz söylədikdə ona inanın
فَإِنَّ الْقَوْلَ مَا قَالَتْ حَذَامِ
Çünki o sözü Hazami demişdir
(Yəni necə ki gecə yuxunun ən gözəl yerində ikən ötməməli olan bir quş ötürsə, onun mütləq bir narahatlığı vardır, Hazami də bir söz deyirsə, o sözü doğru qəbul edin, çünki onun haqlı bir səbəbi vardır demək istənmişdir.)
Yuxarıdakı beytlərdə şair iki dəfə fail olaraq Hazami sözünü qeyd etmişdir.
حاشية
Onun vəznində olanlar, məsələn; جعار {zəbənin adı} və ظفار {şəhər adı} və نوار {qadın adı}, Hicaz əhli bunların hamısını kəsrə üzərində məbni edirlər. Şair; Ləcim ibn Sa'b'dır. Bəziləri onları Cahiliyyə dövrü şairlərindən Deysim ibn Tariqə nisbət etmişlər, lakin doğru olan bizim dediyimizdir. İkinci beytin lüğəti: المزعجات – "müzicələr" sözü "müzicə"nin cəmidir və "müzicələr" narahat edənlər deməkdir. القطا – kata quşu, göyərçinə bənzər bir quşdur. حذام – şairin həyat yoldaşının adıdır. Süyuti deyir; o, Hazami bint Reyyan ibn Cisr ibn Temimdir. Mənası; Əgər gecələrin və zamanın çətinlikləri, insanı narahat edən səbəblər olmasaydı, kata quşu yuxunun dadını itirməzdi. İkinci beytdə; şair həyat yoldaşını doğruçu kimi təsvir edir və insanlara onun bütün sözlərinə inanmalarını tövsiyə edir, çünki onun sözləri şübhəsizdir.
İrab; إِذا: gələcək zaman üçün zərfdir, şərtini aşağı salır, cavabına görə mənsubdur, səkin üzərində məbni, zaman zərfi olaraq mənsubdur. قالت; keçmiş zaman feli, fətə üzərində məbni, tə – qadınlıq üçün, irabda yeri yoxdur. حذام; fail, kəsrə üzərində məbni, mənsubluqda yeri yoxdur. فصدقوها; fə – şərt cavabına bağlayıcı, صدقوا – əmr feli, nunun silinməsi ilə məbni, çünki cəm-vav ilə birləşib. Vav – səkin üzərində məbni olan birləşmiş zamir, fail olaraq mənsubdur. Ha – səkin üzərində məbni olan birləşmiş zamir, məful olaraq mənsubdur. فإن; fə – istinaiyyə, bəziləri onu səbəb bildirən bağlayıcı kimi irab edirlər. إن; feli bənzər hərf. القول; إن-in ismi, mənsub, sonunda açıq fətə ilə. ما; əşya mənasında olan məcazi isim, səkin üzərində məbni, irabda xəbər olaraq mənsubdur. قالت; keçmiş zaman feli, tə – qadınlıq üçün. حذام; irabı yuxarıda keçdi.