İsmin İrabı və Binasi

وَ هُوَ ضَرْبَانِ، مُعْرَبٌ؛ وَ هُوَ مَا يَتَغَيَّرُ آخِرُهُ بِسَبَبِ الْعَوَامِلِ الدَّاخِلَةِ عَلَيْهِ، كَزَيْدٍ. وَ مَبْنِيٌّ؛ وَ هُوَ بِخِلاَفِهِ، كَهَؤُلاَءِ فِي لُزُومِ الْكَسْرِ وَ كَذَلِكَ حَذَامِ وَ أَمْسِ فِي لُغَةِ الْحِجَازِيِّينَ، كَأَحَدَ عَشَرَ وَ أَخَوَاتِهِ فِي لُزُومِ الْفَتْحِ، كَقَبْلُ وَ بَعْدُ وَ أَخَوَاتِهِمَا فِي لُزُومِ الضَّمِّ إِذَا حُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ وَ نُوِيَ مَعْنَاهُ، وَ كَمَنْ وَ كَمْ فِي لُزُومِ السُّكُونِ وَ هُوَ أَصْلُ الْبِنَاءِ

وَ هُوَ ضَرْبَانِ isim iki hissəyə bölünür; birincisi مُعْرَبٌ mureb isimdir; وَ هُوَ və o mureb isim, مَا يَتَغَيَّرُ dəyişən şeydir, آخِرُهُ sonundakı, بِسَبَبِ الْعَوَامِلِ amillər səbəbindən, الدَّاخِلَةِ عَلَيْهِ üzərinə daxil olan, كَزَيْدٍ sözündəki amil kef və mamul Zeyd kimi. İkincisi وَ مَبْنِيٌّ mebni isimdir; وَ هُوَ بِخِلاَفِهِ mureb ismin əksidir, هَؤُلاَءِ kimi, فِي لُزُومِ الْكَسْرِ kəsrin lüzumunda, وَ كَذَلِكَ eyni şəkildə حَذَامِ "xüsusi isim", وَ أَمْسِ "dün" kimi sözlərdə də belədir, فِي لُغَةِ الْحِجَازِيِّينَ hicazilərin lüğətinə görə, أَحَدَ عَشَرَ "on bir" sayı kimi, وَ أَخَوَاتِهِ və oxşarları, فِي لُزُومِ الْفَتْحِ fətənin lüzumunda, وَ كَقَبْلُ və قَبْلُ kimi, və بَعْدُ kimi, وَ أَخْوَاتِهَا və oxşarları, فِي لُزُومِ الضَّمِّ dammənin lüzumunda, إِذَا حُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ izafə çıxarıldıqda, وَ نُوِيَ مَعْنَاهُ və mənası niyyət edildikdə, və مَنْ وَ كَمْ sözləri kimi, فِي لُزُومِ السُّكُونِ sükunun lüzumunda, وَ هُوَ أَصْلُ الْبِنَاءِ və sükun bu mebniliyin əsasıdır.

Mətnin Ümumi Mənası: İsim, mureb və mebni olmaq üzrə iki hissəyə bölünür. Mureb isim: Amillərin üzərinə daxil olması ilə sonu dəyişən isimlərdir, كَزَيْدٍ sözündə olduğu kimi. [Bu sözdə amil hərf-i cərr olan kef, mureb isim isə Zeyd sözüdür.] Mebni isim: Mureb ismin tam əksidir. Kəsrin lüzumunda هَؤُلاَءِ kimidir və Hicazilərin lüğətində də حَذَامِ və أَمْسِ kimidir. Fətənin lüzumunda أَحَدَ عَشَرَ və qardaşları kimidir. Dammənin lüzumunda isə قَبْلُ, بَعْدُ və onların oxşarları kimidir, izafə çıxarıldıqda və mənası niyyət edildikdə. مَنْ və كَمْ sözləri kimi sükunun lüzumunda, və sükun mebniliyin əsasıdır.

a, özlərinə aid edilən söz gizlədilib mənası da niyyətdə tutulursa قَبْلُ və بَعْدُ kimi sözlər və onların oxşarları kimidir. Sükunun lazım olduğu halda كَمْ və مَنْ kimi sözlər kimidir. Sükun, bir sözün mebni olmasının əsas səbəbidir. لَمَّا فَرْغْتُ مِنْ تَعْرِيفِ الْاِسْمِ بِذِكْرِ شَيْءٍ مِنْ عَلاَمَاتِهِ عَقَّبْتُ ذَلَكَ بِبَيَانِ انْقِسَامِهِ إِلَى مُعْرَبٍ وَ مَبْنِيٍّ، وَ قَدَّمْتُ الْمُعْرَبَ لَأَنَّهُ الْأَصْلُ وَ أَخَّرْتُ الْمَبْنِيَّ لَأَنَّهُ الْفَرْعُ Hər nə zaman ki, mən ismin tərifini onun əlamətlərindən birini zikr etməklə bitirdim, bu işi ismin bölmələrini – mureb və mebni olaraq – izah etməklə davam etdirdim. Mureb ismi önə çəkdim, çünki mureblik əsasdır. Mebni ismi isə sona qoydum, çünki o, əsas deyil, fəri’dır. Şərhin Toplu Mənası: İsmə aid olan əlamətləri zikr etməklə ismin tərifini bitirdikdən sonra, ismin əlamətlərinə, onun mureb və mebni olaraq iki hissəyə bölündüyünü izah etməklə bu iki hissəni (mureb və mebni olmasını) əvvəl zikr etdiyim əlamətlərin ardınca gətirdim. Mureb ismi önə çəkdim, çünki o əsasdır. Mebni ismi isə sona qoydum, çünki o fəri’dır. حاشية İsim-mureb; o isimdir ki, hərflərə bənzəməkdən uzaqdır, çünki hərflər həmişə mebnidir. İsim-mebni; o isimdir ki, hərflərə bənzəyir. İbn Malik öz Əlfiəsində deyir: "İsim ondan mureb və mebni olur, hərflərə bənzədiyinə görə mebni olur." Əbu Əli Farsi isə deyir ki, mebni olmanın səbəbi hərfə bənzəmək və ya onun mənasını ehtiva etməkdir. Sibəveyh isə açıq şəkildə bildirir ki, mebni olmanın bütün səbəbləri hərfə bənzəməyə qayıdır.