2-ci Məsələnin 5-ci Hissəsi

وَ الْخَامِسَةُ؛ الْوَاقِعَةُ جَوَابًا لِشَرْطٍ جَازِمٍ وَ مَحَلُّهَا الْجَزْمُ إِذَا كَانَتْ مَقْرُونَةً بِالْفَاءِ أَوْ بِإٍذَا الْمُفَاجَأَةِ، فَالْأُولَى، نَحْوُ؛ مَنْ يُضْلِلِ اللهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ الأعراف ١٨٦، وَ لِهَذَا قُرِئَ بِجَزْمِ يَذَرْ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ الْجُمْلَةِ. وَ الثَّانِيَةُ، نَحْوُ؛ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ الروم ٣٦. فَأَمَّا نَحْوُ؛ إِنْ قَامَ أَخُوكَ قَامَ عَمْرٌو، فَمَحَلُّ الْجَزْمِ مَحْكُومٌ بِهِ لِلْفِعْلِ وَحْدَهُ، لاَ لِلْجُمْلَةِ بِأَسْرِهَا، وَ كَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي فِعْلِ الشَّرْطِ، وَ لِهَذَا تَقُولُ إِذَا عَطَفْتَ عَلَيْهِ مُضَارِعًا وَ أَعْمَلْتَ الْأَوَّلَ، نَحْوَ؛ إِنْ قَامَ وَ يَقْعُدْ أَخُوكَ قَامَ عَمْرٌو، فَتَجْزِمُ الْمَعْطُوفَ قَبْلَ أَنْ تُكَمِّلَ الْجُمْلَةَ

وَ الْخَامِسَةُ Birinci babın ikinci meselenin 7 hissəsindən beşincisi: الْوَاقِعَةُ vaki olan cümlədir, جَوَابًا cavab olaraq, لِشَرْطٍ جَازِمٍ bir cəzm edən şərtin, وَ مَحَلُّهَا الْجَزْمُ və belə vaki olan cəzm məhəllindədir, yəni məhəllən məczumdur, إِذَا كَانَتْ olduğu zaman, مَقْرُونَةً bitişik, بِالْفَاءِ أَوْ بِإٍذَا الْمُفَاجَأَةِ fa-i cavabiyyə və iza-i fücaiyyə (sürpriz iza’sı) hərfləri ilə, فَالْأُولَى birincisi, yəni fa-i cavabiyyə hərfinə misal, نَحْوُ misalı belədir; مَنْ يُضْلِلِ اللهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ “Allahın azdırdığı kimsəyə hidayət yoxdur və onları tərk edir” Əraf 186, وَ لِهَذَا قُرِئَ بِجَزْمِ və bu səbəbdən cəzm oxunur, يَذَرْ olaraq, عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ الْجُمْلَةِ cümlə məhəllinə atf üçün, وَ الثَّانِيَةُ ikincisi, yəni iza-i fücaiyyə; وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ “Əgər onlara öz əlləri ilə etdikləri səbəbindən bir müsibət toxunsa, dərhal ümidsizliyə qapılırlar” Rum 36, فَأَمَّا نَحْوُ; belə olan misala gəldikdə; إِنْ قَامَ أَخُوكَ قَامَ عَمْرٌو “Əgər qardaşın qalxsa, Amr da qalxar” kimi, فَمَحَلُّ الْجَزْمِ cəzm məhəlli, yəni قَامَ عَمْرٌو cümləsinin məhəlli, مَحْكُومٌ بِهِ onunla hökm edilir, لِلْفِعْلِ وَحْدَهُ tək bir feylə, لاَ لِلْجُمْلَةِ cümləyə deyil, بِأَسْرِهَا tamamilə, وَ كَذَلِكَ الْقَوْلُ söz də belədir, فِي فِعْلِ الشَّرْطِ şərt feylində, وَ لِهَذَا تَقُولُ buna görə deyirsən, إِذَا عَطَفْتَ عَلَيْهِ مُضَارِعًا bir müzari atf etdikdə, وَ أَعْمَلْتَ الْأَوَّلَ birincini əməl etdirdikdə, نَحْوَ misalı belədir; إِنْ قَامَ وَ يَقْعُدْ أَخُوكَ قَامَ عَمْرٌو “Qardaşın qalxsa və otursa, Amr da qalxar” kimi, فَتَجْزِمُ الْمَعْطُوفَ matufu cəzm edirsən, قَبْلَ أَنْ تُكَمِّلَ الْجُمْلَةَ cümlə tamamlanmadan əvvəl,

Mətnin Ümumi Mənası: Birinci babın ikinci məsələsinin 7 hissəsindən beşincisi, cəzm edən bir şərt edatı üçün gələn və fa-i cavabiyyə və ya iza-i fücaiyyəyə bitişik olan cavab cümləsidir və məhəllən məczumdur. Fa-i cavabiyyə üçün misal;

مَنْ يُضْلِلِ اللهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَ يَذَرُهُمْ

“Allahın azdırdığı kimsəyə hidayət yoxdur və onları tərk edir” ayəsində مَنْ şərt edatıdır və يُضْلِلْ onun şərt feylidir, اللهُ fail, فَ fa-i cavabiyyə, لاَ cinsin inkarı olan la, هَادِيَ onun mənsub ismi, لَهُ xəbəri, لاَ هَادِيَ لَهُ cümləsi məhəllən məczum olan və مَنْ şərt edatının cavabı olaraq gələn cümlədir. Və يَذَرُهُمْ sözündəki يَذَرُ müzari feyli də şərt edatının cavab cümləsi məhəllində olduğu üçün cəzm ilə يَذَرْهُمْ kimi oxunması da bu səbəbdəndir.

İza-i fücaiyyə üçün misal;

وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ

“Əgər onlara öz əlləri ilə etdikləri səbəbindən bir müsibət toxunsa, dərhal ümidsizliyə qapılırlar” ayəsində إِنْ in-i şartiyyə, cəzm edən edatdır, تُصِبْ onun şart feli, إِذَا iza-i fücaiyyədir və ardınca gələn هُمْ mübtəda, يَقْنَطُونَ mübtədanın xəbəri və cəzm edən edat olan in-i şartiyyənin cavab cümləsidir və məhəllən məczumdur.

Qısaca bilinməsi gərəkən budur. Bir şart edatının şart feli və ona qarşılıq cavab feli olur. Yuxarıdakı misallarda şart felini يُضْلِلْ və تُصِبْ kimi məczum görürük, amma şart felinin cavabları müfrəd söz olaraq gəlməyib cümlə olaraq gələrsə, cəzm əlamətini necə görəcəyik? Bu səbəbdən iza-i fücaiyyə və fa-i cavabiyyə bizə onlardan sonra gələn cümlənin şart edatının cavabı olan cümlə olduğunu bildirir. إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ “Əgər çalışsan, uğurlu olarsan” ifadəsində إِنْ şart edatı, تَجْتَهِدْ onun şart feli, تَنْجَحْ isə cavabıdır. Cavab olan söz müfrəd olduğu üçün cəzm əlamətini aldı və iza-i fücaiyyə və fa-i cavabiyyə hərflərinə ehtiyacı olmadı. Əgər تَنْجَحْ yerinə bir isim və ya fel cümləsi gəlsəydi, məsələn; إِنْ تَجْتَهِدْ فَأَنَا سَأُعْطِيكَ تُخْفَةً “Əgər çalışsan, sənə hədiyyə verəcəyəm” ifadəsində إِنْ şart edatı, تَجْتَهِدْ onun şart feli, bəs şart edatının cavabı olan söz haradadır? Burada məna ilə anladığımız kimi fa-i cavabiyyə bizə şart edatının cavabının veriləcəyini bildirir, bu səbəbdən adı cavab fa-sıdır. فَ o halda, أَنَا mən, سَأُعْطِيكَ sənə verəcəyəm, تُخْفَةً hədiyyə, yəni fa-i cavabiyyədən sonra gələn أَنَا سَأُعْطِيكَ تُخْفَةً cümləsi şart edatının cavabı olub məhəllən məczumdur.

Belə bir misala baxaq:

إِنْ قَامَ أَخُوكَ قَامَ عَمْرٌو

“Əgər qardaşın qalxsa, Amr da qalxar” ifadəsində şart və cavab cümləsi keçmiş felidir. İn, şart edatıdır, birinci قَامَ keçmiş şart felidir, buna qarşılıq ikinci قَامَ da keçmiş fel olub in-i şartiyyənin cavabı olan felidir. Yəni قَامَ məhəllən məczumdur, çünki belə bir ifadədə bir felə hökm edilir. Cümlənin tamı, yəni قَامَ عَمْرٌو məhəllən məczum deyil, yalnız قَامَ məhəllən məczum olan keçmiş fel və şart edatının cavabıdır.

Şart felində də hökm belədir, yəni إِنْ قَامَ أَخُوكَ deyiləndə in-i şartiyyə قَامَ felini cəzm edib şart feli edir. Buna görə sən bu şart feli olan قَامَ kimi keçmiş bir felə müzari bir fel əlavə etsən və birincini, yəni keçmiş feli məczum etsən, bu misaldakı kimi:

إِنْ قَامَ وَ يَقْعُدْ أَخُوكَ قَامَ عَمْرٌو

“Qardaşın qalxsa və otursa, Amr da qalxar” ifadəsində olduğu kimi. Bu ifadədə in, in-i şartiyyədir, قَامَ və يَقْعُدْ felinin faili أَخُوكَ yəni أَخُو sözüdür. Fail bir dənədir, amma fel iki dənə olduğu üçün bir tənaquz ortaya çıxır. قَامَ da, يَقْعُدْ da أَخُو sözünü özünə fail istəyir. Əgər şart feli olaraq قَامَ keçmiş felini işlədərsənsə, o halda vav hərfi ilə gələn يَقْعُدْ sözü də قَامَ felinə əlavə olaraq məczum olur. Çünki قَامَ feli məhəllən məczumdur. قَامَ keçmiş feli normalda mebnidir, amma belə şart olunca məhəllən irab ala bilir. قَامَ feli işlədiləndə cümlə tamamlanmadan əvvəl əlavə olunan يَقْعُدْ sözünü də cəzm edə bilərsən. İstər şart olsun, istər cavab (cəza), əgər bu söz keçmiş felidirsə, məhəllən məczum yalnız keçmiş felin özüdür, o cümlə deyil. Misaldakı قَامَ عَمْرٌو sözündə قَامَ şartın cavabı olan məhəllən məczum keçmiş felidir.