2-ci Məsələnin 2-ci və 3-cü Hissəsi
اَلثَّانِيَةُ وَ الثَّالِثَةُ؛ İkinci ve üçüncü; اَلْوَاقِعَةُ حَالاً və اَلْوَاقِعَةُ مَفْعُولاً və onların yerleri nəsbdir. Hal cümləsi, məsələn; وَ جَاؤُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ Yusuf 16, və meful cümləsi üç yerdə olur; sözlə nəql olunan, məsələn; قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللهِ Meryem 30, ikinci meful olaraq ظَنَنْتُ babında, məsələn; ظَنَنْتُ زَيْدًا يَقْرَأُ, üçüncü meful olaraq أَعْلَمَ babında, məsələn; أَعْلَمْتُ زَيْدًا عَمْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ, və amildən asılı olan cümlə, məsələn; لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى Kehf 12, فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا Kehf 19
اَلثَّانِيَةُ وَ الثَّالِثَةُ; Birinci babın ikinci məsələsinin 7 hissəsindən ikincisi və üçüncüsü: اَلْوَاقِعَةُ حَالاً hal olaraq vaki olan, وَ الْوَاقِعَةُ مَفْعُولاً və meful olaraq vaki olan cümlədir, وَ مَحَلُّهُمَا النَّصْبُ və hal və meful olaraq vaki olan cümlə mahallen nəsbdir, فَالْحَالِيَّةُ hal olan cümləyə gəldikdə; misalı belədir; وَ جَاؤُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ “Axşam babalarına ağlayaraq gəldilər” Yusuf 16, وَ الْمَفْعُولِيَّةُ və meful olan cümlə, üç yerdə vaki olur; sözlə nəql olunan, misalı belədir; قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللهِ “Dedi: Mən Allahın qulu yam” Meryem 30, ikinci meful olaraq birinci mefula, ظَنَنْتُ babında, misalı belədir; ظَنَنْتُ زَيْدًا يَقْرَأُ “Zeydi oxuyur zənn etdim”, üçüncü meful olaraq ikinci mefula, أَعْلَمَ babında (bu fiil 3 meful alır), misalı belədir; أَعْلَمْتُ زَيْدًا عَمْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ “Zeydə Amrın atasının ayaqda olduğunu bildirdim”, və amildən asılı olan cümlə; misalı belədir; لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى “İki tərəfdən hansının (mağarada qalma müddətini) hesab etdiyini bilək deyə” Kehf 12, فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا “O halda baxsın hansı yemək daha təmizdir” Kehf 19
Mətnin Ümumi Mənası: Birinci babın ikinci məsələsinin 7 hissəsindən ikincisi və üçüncüsü hal və meful olaraq vaki olan cümlələrdir. Bu iki cümlə mahallen nəsbdir.
Hal olaraq vaki olan cümləyə gəldikdə, misalı:
وَ جَاؤُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ
“Axşam babalarına ağlayaraq gəldilər” ayəsindəki يَبْكُونَ felinin, جَاؤُوا felinin failinin halıdır. “Onlar gəldilər” bəs necə gəldilər? “Ağlayaraq” gəldilər. Buna görə يَبْكُونَ sözü جَاؤُوا felinin failinin hal cümləsi olub mahallen nəsbdir.
Meful olaraq vaki olan cümləyə gəldikdə; onun da üç mövzusu vardır. Birincisi, sözün məqulu olan cümlədir. Yəni قَالَ kimi bir felin nəqlidir. Türkçədə “dedi ki: ….” kimidir. Ərəb dilində “dedi” sözündən sonra deyilən cümlənin hamısı sözün nəqlidir, misal:
قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللهِ
“Dedi ki: Mən Allahın quluyam” ayə-i kəriməsində قَالَ keçmiş zaman feli, faili gizli olub təqdiri هُوَ olan bir zamirdir, إِنَّ ismini nəsb, xəbərini rəf edən felə bənzəyən hərflərdəndir, ـي sükun üzərində məbni inne’nin ismidir, məhəllən mənsubdur, عَبْدُ sözü isə muzaf və inne’nin xəbəridir, ləfzən mərfudur, اللهِ sözü muzafun ileyhdır, məcrurdur, cərr əlaməti zahir kəsrə ilədir. إِنِّي عَبْدُ اللهِ cümləsi قَالَ nin məqulu, yəni hekayəsi olan cümlə olduğuna görə məhəllən mənsubdur.
Digər məhəllən mənsub olan cümlələr isə ظَنَّ “iki meful alan qəlb feli” babının ikinci mefulü ilə أَعْلَمَ “üç meful alan qəlb feli” babının üçüncü mefulləridir, misalları;
ظَنَنْتُ زَيْدًا يَقْرَأُ
“Zeydi oxuyur zənn etdim” tərkibində ظَنَّ qəlb hərfi, زَيْدًا onun birinci mefulü və يَقْرَأُ feli isə onun ikinci mefulü olub fel cümləsidir və məhəllən mənsubdur.
أَعْلَمْتُ زَيْدًا عَمْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ
“Zeydə Amrın atasının ayaqda olduğunu bildirdim” tərkibində isə أَعْلَمَ keçmiş zaman feli, ـتُ mərfu müttəsil fel, زَيْدًا sözü أَعْلَمَ nin birinci mefulü, عَمْرًا sözü أَعْلَمَ nin ikinci mefulü və أَبُوهُ قَائِمٌ isim cümləsi isə أَعْلَمَ nin üçüncü mefulü olub məhəllən mənsubdur.
Bu sadalanan meful olan cümlələrə bir də amilin özündən təliq edildiyi cümlə əlavə olunur. Təliq əməli, أَعْلَمَ kimi meful alan bir fel, müxtəlif hərflərin daxil olması ilə almalı olduğu mefulləri ləfzən almaz, amma mənən yenə onlara aid olur. Buna təliq deyilir, misalları;
لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى
“İki tərəfdən hansının (mağarada qalma müddətini) hesab etdiyini bilək deyə” ayə-i kəriməsində لِ səbəb üçün, نَعْلَمَ müzari fel, أَيُّ mübtəda və muzaf, الْحِزْبَيْنِ muzafun ileyh, أَحْصَى keçmiş zaman felidir, faili gizli هُوَ olub mübtəda olan أَيُّ sözünə racidir. أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصَى cümləsi نَعْلَمَ felinin almalı olduğu iki meful yerinə keçmiş məhəllən mənsub cümlədir. نَعْلَمَ bu cümləyə ləfzən əməl etməz, amma mənən əməl edir.
فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا
“O halda baxsın hansı yemək daha təmizdir” ayə-i kəriməsində فَ fa-i atıfa, لِ ləm ul-əmr, يَنْظُرْ ləm edatı ilə məczum müzari fel, cəzm hərəkəsinin hazfi ilədir, أَيُّ rəf məhəllində mübtəda, istifham ismi və muzaf, اَلْهَاءُ muzafun ileyh, أَزْكَى mübtədanın xəbəri, məhəllən mərfu, təəzzürdən dolayı açıq olmayan, lakin elif üzərində müqəddər bir dammə ilə mərfu, طَعَامًا təmiz. أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا cümləsi məhəllən mənsubdur.
Bu şəkildə məhəllən mənsub olan cümlələr; Cümlə içərisində hal olaraq baş verən cümlə, ظَنَّ və أَعْلَمَ kimi felərin ikinci və üçüncü mefulləri olaraq baş verən cümlələr, təliq ilə mənən mənsub olan cümlədir. Normalda 4 maddə sayılır, amma buraya əlavə etdiyimiz nüsxə ظَنَّ və أَعْلَمَ kimi felərin mefullərini bir maddə kimi götürür.