İrab

اَلْإِعْرَابُ

هُوَ اخْتِلاَفُ آخِرِ الْكَلِمَةِ بِاخْتِلاَفِ الْعَوَامِلِ لَفْظًا أَوْ تَقْدٍرًا. وَ اخْتِلاَفُ الْآخِرِ إِمَّا بِالْحَرَكَاتِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي زَيْدٌ وَ رَأَيْتُ زَيْدًا وَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ. وَ إِمَّا بِالْحُرُوفِ وَ ذَلِكَ فِي الْأَسْمَاءِ السِّتَّةِ مُضَافَةً إِلَى غَيْرِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ وَ هِيَ؛ أَبُوهُ وَ أَخُوهُ وَ حَمُوهَا وَ هَنُوهُ وَ فُوهُ وَ ذُو مَالٍ، تَقُولُ؛ جَاءَنِي أَبُوهُ وَ رَأَيْتُ أَبَاهُ وَ مَرَرْتُ بِأَبِيهِ وَ كَذَلِكَ الْبَوَاقِي. وَ فِي كِلاَ مُضَافًا إِلَى مُضْمَرٍ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي كِلاَهُمَا وَ رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا وَ مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا. وَ فِي التَّثْنِيَةِ وَ الْجَمْعِ الْمُصَحَّحِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ مُسْلِمُونَ وَ رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ مُسْلِمِينَ وَ مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَ مُسْلِمِينَ. وَ مَا يَظْهَرُ الْإِعْرَابُ فِي لَفْظِهِ قُدِّرَ فِي مَحَلِّهِ كَعَصَا وَ سُعْدَى، وَ الْقَاضِي فِي حَالَتِيِ الرَّفْعِ وَ الْجَرِّ

İrab – kelimenin sonunun ona tealluk edən amillərin dəyişməsi ilə, ya lafzi, ya da təqdirən dəyişməsidir. Kelimenin sonunun dəyişməsi ya hərəkələrlə olur, misal: جَاءَنِي زَيْدٌ "Zeyd mənə gəldi", رَأَيْتُ زَيْدًا "Zeydi gördüm", مَرَرْتُ بِزَيْدٍ "Zeydə rast gəldim" ifadələrində olduğu kimi. Ya da hərflərlə olur; bu isə altı isimdə (əsma-i sitte) – mütəkkəllim ya’sından başqa bir şeyə izafə olunduqda – baş verir. Bu altı isim: أَبٌ "ata", أَخُ "qardaş", حَمٌ "qadının qayınatası", هَنٌ "avret yeri", فَمٌ "ağız", ذُو "mal sahibi". Misal: جَاءَنِي أَبُوهُ "Onun atası mənə gəldi", رَأَيْتُ أَبَاهُ "Onun atasını gördüm", مَرَرْتُ بِأَبِيهِ "Onun atasına rast gəldim" və digər isimlərdə də eyni qayda tətbiq olunur. Kila sözündə də zamirə izafə olunduqda hərflə olur, misal: جَاءَنِي كِلاَهُمَا "Hər ikisi mənə gəldi", رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا "Hər ikisini gördüm", مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا "Hər ikisinə rast gəldim". İki və cəmi müshəhədə də hərflə olur, misal: جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ مُسْلِمُونَ "İki müsəlman və müsəlmanlar mənə gəldi", رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ مُسْلِمِينَ "İki müsəlmanı və müsəlmanları gördüm", مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَ مُسْلِمِينَ "İki müsəlmana və müsəlmanlara rast gəldim". İrab alaməti bəzi sözlərdə açıq görünmür, bu zaman təqdir edilir, məsələn: عَصَا "asa", سُعْدَى "Südə" sözlərində olduğu kimi, və الْقَاضِي sözündə ref və cər hallarında təqdir edilir, nəsb halında isə fətah ilə olur.

İrab

İrab: Lafzi və ya təqdirən kelimenin sonunun ona tealluk edən amillərin dəyişməsi ilə dəyişdiyini göstərən alamətlərdir. Kelimenin sonunun dəyişməsi ya hərəkələrlə olur, misalları:

جَاءَنِي زَيْدٌ

"Zeyd mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ زَيْدًا

"Zeydi gördüm" və,

مَرَرْتُ بِزَيْدٍ

Məsələn, “Zeydə baş çəkdim” ifadələrindəki زَيْدْ kəlməsində olduğu kimi.

Kəlmənin sonunun dəyişməsi, yəni hərflərlə olur ki, bu mütəkəllim ya'sı istisna olmaqla, izafə olunan əsma-i sittədə baş verir. Əsma-i sitte; أَبٌ “ata”, أَخُ “qardaş”, حَمٌ “qadının qayınatası”, هَنٌ “avrat yeri”, فَمٌ “ağız” və ذُو “sahib” şəklindədir, misal:

جَاءَنِي أَبُوهُ

“Onun atası mənə gəldi” və,

رَأَيْتُ أَبَاهُ

“Onun atasını gördüm” və,

مَرَرْتُ بِأَبِيهِ

“Onun atasına baş çəkdim” ifadələrindəki أَبٌ kəlməsi birinci misalda rəf əlamətinə sahib olduğu üçün vav ilə أَبُو, ikinci misalda nəsb əlamətinə sahib olduğu üçün əlif ilə أَبَا və üçüncü misalda cərr əlamətinə sahib olduğu üçün أَبِي şəklində gəlmişdir. Qalan kəlmələr də bu cür hərflə irablanır.

Hərflə irablanma zamirə izafə edildikdə, yəni muzaf olduqda كِلاَ kila kəlməsində də olur, misal:

جَاءَنِي كِلاَهُمَا

“Hər ikisi mənə gəldi” və,

رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا

“Hər ikisini gördüm” və,

مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا

“Hər ikisinə baş çəkdim” ifadələrindəki كِلاَ kəlməsi birinci misalda rəf əlamətinə sahib olduğu üçün əlif ilə, ikinci və üçüncü misalda nəsb və cərr əlamətinə sahib olduğu üçün ya ilə irablanmışdır.

Hərflə irablanma təsniyə və cəmi musəhhəh olan (cəmi müzəkkər salim) kəlmələrdə də olur, misal:

جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ مُسْلِمُونَ

“Mənə iki müsəlman və müsəlmanlar gəldi” və,

رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ مُسْلِمِينَ

“İki müsəlmanı və müsəlmanları gördüm” və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَ مُسْلِمِينَ

“İki müsəlmana və müsəlmanlara baş çəkdim” ifadələrində مُسْلِمَانِ və مُسْلِمُونَ kəlmələri birinci misalda rəf əlamətinə sahib olduğu üçün təsniyədə əlif, cəmi müzəkkər salimdə vav ilə olur. İkinci və üçüncü misallarda hər ikisi də nəsb və cərr əlamətinə sahib olduğu üçün ya ilə irablanır.

İrab kəlmədə zahir olmayıb, məhəldə təqdir edilir. Məsələn, عَصَا və سُعْدَى kimi. Bu kəlmələrdə əsla kəlmi irab olmaz. Olduqları məhəllə görə təqdirən irabı belə deyirik. Amma اَلْقَاضِي kimi kəlmələrdə rəf və cərr halında təqdirən irab alır, nəsb əlamətində zahir fətah ilə irablanır.