Qeyr ul-Munsarif
اَلْمَمْنُوعُ مِنَ الصَّرْفِ
بَابٌ: İSMİN SARFDAN MƏN EDİLMƏSİNİN DOQQUZ SƏBƏBİ VAR, BUNLAR BİR BEYTDƏ TOPLANIR; VƏZNİ, MÜREKKƏB, ƏCƏMİLİK, TƏRİFİ, ƏDLİ, VASFI, CƏMİ, TƏ'NİSƏ ARTIQ ET, MƏSƏLƏN: ƏHMƏD, ƏHMƏR, BƏLƏBƏK, İBRAHİM, ÖMƏR, ÜXƏR, ÜHAD, MÖVHİD DÖRDƏ QƏDƏR, MƏSACİD, DƏNANİR, SƏLMAN, SƏKRAN, FATİMƏ, TALHƏ, ZEYNƏB, SƏLMƏ, SAHRA. TƏ'NİS ƏLİFİ VƏ CƏMİ, HANSILAR Kİ, MÜFRƏDİNDƏ BƏNZƏRİ YOXDUR, HƏR BİRİ SARFDAN MƏN EDİR, QALANLARDA İSƏ HƏR İLƏTİN SİFƏT VƏ YA ƏLAMİYYƏTLƏ BİRLƏŞMƏSİ ŞƏRTDİR. ƏLAMİYYƏT TƏRKİB, TƏ'NİS VƏ ƏCƏMİLİKLƏ MÜƏYYƏN OLUNUR. ƏCƏMİLİK ŞƏRTİ: ƏLAMİYYƏT VƏ ÜÇ HƏRFƏN ÇOX OLMAQDIR. VASFIN ŞƏRTİ: ƏSASLIQ VƏ TƏ HƏRFİNİ QƏBUL ETMƏMƏK. Məsələn: ÜRYAN, ƏRMƏL, SAFVAN, ƏRNƏB (QASİ, ZƏLİL MƏNASINDA) MUNSARİFDİR. Hind kimi sözlərdə iki vəch caizdir, Zeinəb, Səqər, Bəlx isə caiz deyil. Ömər kimi, Təmim qəbilinə görə Həzam babı, əgər ra ilə bitmirsə, Safar kimi. Əmsi (dün) müəyyən gün üçün, əgər mərfu olarsa, bəziləri Əmsi və Həzam üçün şərt qoymamışdır. Səhar isə hamıya görə, əgər müəyyən zarf olarsa, bu da Ömər kimidir.
Bu hissə, qeyri-munsariflər haqqında bir babdır. Bir ismin munsarif olmamasına səbəb olan ilətlər doqquz ədəddir. Bunlar aşağıdakı beytdə toplanmışdır:
وَزْنُ الْمُرَكَّبِ عُجْمَةٌ تَعْرِيفُهَا عَدْلٌ وَ وَصْفُ الْجَمْعِ زِدْ تَأْنِيثًا
"Tərkibin vəzni əcəmilikdir, tərifi ədldir, cəmin vasfı, artır tə'nis" kimi.
| Qeyri-Munsarif İlətləri | ||
| وَزْنُ الْفِعْلِ |
Fiil Vəzni | أَحْمَدُ |
| أَحْمَرُ | ||
| اَلتَّرْكِيبُ |
Tərkib | بَعْلَبَكَّ |
| مَعْدِي كَرَبَ | ||
| اَلْعُجْمَةُ |
Ucmə | إِبْرَاهِيمُ |
| إِسْمَاعِيلُ | ||
| اَلْمَعْرِفَةُ | Mərifə | عَلَمِيَّةٌ |
| اَلْعَدْلُ |
Ədl | عُمَرُ |
| أُخَرُ | ||
| اَلْوَصْفُ |
Vəsif | نَدْمَانُ |
| غَضْبَانُ | ||
| اَلْجَمْعُ |
Cəm | مَسَاجِدُ |
| دَنَانِيرُ | ||
| اَلتَّأْنِيثُ |
Tə'nis | زَيْنَبُ |
| فَاطِمَةُ | ||
| كُبْرَى | ||
| اَلْأَلِفُ وَ النُّونُ |
Əlif+Nun | سَلْمَانُ |
| عُثْمَانُ | ||
Tə’nis əlifi və müfrədlər içində oxşarı olmayan cəm ləfzlər sarfdan məhrum etmək baxımından müstəqildirlər, lakin qalanların vəsifiyyət və alimiyyət daşıması lazımdır.
Alimiyyətin şərti: Tərkib, müənnəslik və ucmə ilə birlikdə olmasıdır. Ucmənin şərti: Əcəm dilində alimiyyət olması və üç hərfdən çox olması lazımdır. Vəsifiyyətin şərti: Əsl vəsfi üzərində olması və tə hərfini qəbul etməməsidir, misalları;
عُرْيَان “çılpaq” və أَرْمَلٌ “dul” və صَفْوَانٌ “qorxaq” və أَرْنَبٌ”sərt” ləfzləri قَاسٌ “sərt” mənasında, ذَلِيلٌ və “Yumuşaq” mənasında olan munsarif isimlərdir.
هِنْدُ kimi ləfzlərdə iki vecih caizdir. زَيْنَبُ və سَقَرُ və بَلْخُ kimi ləfzlər bunun əksinədir. Bəni Təmimə görə حَذَامُ babı əgər سَفَارُ kimi ra hərfi ilə bitmirsə عُمَرُ ləfzindəndir. أَمْسِ ləfzində, əgər mərfu və müəyyən bir gün üçün olarsa, o halda o da belədir. Bəni Təmimdən bəziləri أمْسِ və حَذَامُ ləfzləri üçün heç bir şərt qoymamışlar. Və سَحَرُ ləfzində də əgər müəyyən bir zarf olarsa عُمَرُ kimidir.