Ədəd Babı

بَابُ الْعَدَدِ

بَابٌ: اَلْعَدَدُ مِنْ ثَلاَثَةٍ إِلَى تِسْعَةٍ يُؤَنَّثُ مَعَ الْمُذَكَّرِ وَ يُذَكَّرُ مَعَ الْمُؤَنَّثِ دَائِمًا، نَحْوُ؛ سَبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ الحاقة ٧. وَ كَذَلِكَ الْعَشَرَةُ إِنْ لَمْ تُرَكَّبْ. وَ أَمَّا مَا دُونَ الثَّلاَثَةِ وَ فَاعِلٌ كَثَالِثٍ وَ رَابِعٍ، فَعَلَى الْقِيَاسِ دَائِمًا. وَ يُفْرَدُ فَاعِلٌ أَوْ يُضَافُ لِمَا اشْتُقَّ مِنْهُ أَوْ لِمَا دُونَهُ أَوْ يَنْصِبُ مَا دُونَهُ

Bu bab sayılar haqqında bir babdır: اَلْعَدَدُ sayı, مِنْ ثَلاَثَةٍ إِلَى تِسْعَةٍ üçdən doqquza qədər olan, يُؤَنَّثُ مَعَ الْمُذَكَّرِ müzekker ilə birlikdə müənnəs olur, وَ يُذَكَّرُ مَعَ الْمُؤَنَّثِ müənnəs ilə birlikdə müzekker olur, دَائِمًا həmişə, نَحْوُ misal olaraq; سَبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ "Yeddi gecə, səkkiz gündüz" Həqqa 7. وَ كَذَلِكَ eyni şəkildə, الْعَشَرَةُ on sayı da belədir, إِنْ لَمْ تُرَكَّبْ əgər tərkib edilməyibsə, وَ أَمَّا مَا دُونَ الثَّلاَثَةِ üçdən az olanlara gəldikdə, وَ فَاعِلٌ failun vəznində olanlar, ثَالِثٌ "üçüncü" və رَابِعٌ "dördüncü" kimi, فَعَلَى الْقِيَاسِ دَائِمًا həmişə qayda üzrədir, وَ يُفْرَدُ müfrəd olur, فَاعِلٌ failun vəznində olan, أَوْ يُضَافُ ya izafə olunur, muzaf olur, لِمَا اشْتُقَّ مِنْهُ ondan törəyənə, أَوْ لِمَا دُونَهُ ya ondan aşağı olana, أَوْ يَنْصِبُ ya da ondan aşağı olanı nəsb edir

Ədəd (Sayılar) Babı

Bu hissə sayılar haqqında bir hissədir. Üçdən doqquza qədər olan sayılarda mə'dud, yəni sayılan şeylər həmişə müzekker sayılarda müənnəs, müənnəs sayılarda müzekker olur. Yəni, üçdən doqquza qədər olan sayılarda ədəd ilə mə'dud arasında cinsiyyət uyğunluğu olmur. Sayılan şey müzekkerdirsə, ona gələn sayı müənnəs olmalıdır, sayılan şey müənnəsdirsə, ona gələn sayı müzekker olmalıdır, misal:

سَبْعَ لَيَالٍ وَ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ

"Yeddi gecə, səkkiz gündüz" ayəsində لَيَالْ sözü لَيْلْ "gecə" sözünün cəmidir və müənnəsdir, buna görə də sayı سَبْعَ olaraq müzekker gəlmişdir. أَيَّامْ sözü يَوْمْ sözünün cəmidir və müzekkerdir, buna görə də sayı ثَمَانِيَةَ olaraq müənnəs gəlmişdir. Üçdən doqquza qədər olan sayılarda mə'dud cəm olur. Ədədin muzafun ileyhi olması səbəbilə məcrur olur və eyni zamanda nekirədir, ثَلَاثُ كُتُبٍ "üç kitab" və ثَلاَثَةُ غُرَفٍ "üç otaq" kimi.

Əgər tərkib edilməyibsə عَشَرَةٌ "on" sayı da belədir, yəni عَشَرَةُ طُلاَّبٍ "On oğlan tələbə" və عَشْرُ طَالِبَاتٍ "On qız tələbə" kimi.

Üçdən aşağı olanlar, yəni bir və iki sayı və ثَالِثٌ və رَابِعٌ kimi فَاعِلٌ vəznində olanlar, yəni sıra sayıları qayda üzrədir.

فَاعِلٌ vəznində olan sayılar müfrəd olur və özündən törəyən sayıya və ya həmin sayının aşağısında olan sayılara muzaf olur. Ya da özünün aşağısında olan sayını nəsb edir. Yəni üçün dördü kimi tərkib edilməz, ancaq dördün üçü kimi edilir. Yəni bir sayı özündən aşağı olan bir sayıya muzaf ola bilər. Ətraflı izah şərhdə veriləcəkdir.