Təəccüb Babı

بَابُ التَّعَجُّبِ

اَلتَّعَجُّبُ لَهُ صِيغَتَانِ; مَا أَفْعَلَ زَيْدًا və İ'rabı; مَا mübtəda mənasında böyük bir şeydir və أَفْعَلَ keçmiş zaman felidir, onun faili مَا-ya aid olan zamirdir və زَيْدًا isə məf'ulun-bihdir. Cümlə مَا-nın xəbəri olur. İkinci şəkil isə أَفْعِلْ بِهِ-dir; bu da مَا أَفْعَلَهُ mənasındadır və əsli أَفْعَلَ, yəni "bu belə oldu" kimi, məsələn, أَغَدَّ الْبَعِيرُ "dəvə bezə sahib oldu" kimi, yəni bezə sahib oldu, beləliklə söz dəyişdirildi və ب hərfi faildə artırıldı, sözün düzəldilməsi üçün, bu səbəbdən burada lazım oldu, fərqli olaraq كَفَى misalında fail olan Allah sözünün əvvəlindəki ب hərfi kimi deyil buradakı ب hərfi. Yalnız təəccüb feli və təfdil ismi üçlü, müsbət, fərqli, tam, failə aid olan felin üzərində qurulur və onun failinin adı أَفْعَلَ olmamalıdır.

اَلتَّعَجُّبُ لَهُ صِيغَتَانِ və təəccüb üçün iki şəkil vardır. Birincisi مَا أَفْعَلَ زَيْدًا "Zeyd necə qəribə etdi" kimi, və i'rabı; مَا mübtəda, böyük bir şey mənasındadır, أَفْعَلَ keçmiş zaman felidir, faili مَا-ya aid olan zamirdir, زَيْدًا isə məf'ulun-bihdir. أَفْعَلَ زَيْدًا cümləsi مَا-nın xəbəridir. İkinci şəkil isə أَفْعِلْ بِهِ-dir, və bu مَا أَفْعَلَهُ mənasındadır, əsli أَفْعَلَ-dır, yəni "bu belə oldu" kimi, məsələn, أَغَدَّ الْبَعِيرُ "dəvə bezə sahib oldu" kimi, yəni bezə sahib oldu, beləliklə söz dəyişdirildi, ب hərfi faildə artırıldı, sözün düzəldilməsi üçün, bu səbəbdən burada lazım oldu, fərqli olaraq كَفَى misalında fail olan Allah sözünün əvvəlindəki ب hərfi kimi deyil buradakı ب hərfi. Yalnız təəccüb feli və təfdil ismi üçlü, müsbət, fərqli, tam, failə aid olan felin üzərində qurulur və onun failinin adı أَفْعَلَ olmamalıdır.

مَا يُبْنَى فِعْلاَ التَّعَجُّبِ İki təəccüb feli yalnız bina olunur, وَ اسْمُ التَّفْضِيلِ və ism-i təfdil, مِنْ فِعْلٍ ثُلاَثِيٍّ üç hərfli fildən, مُثْبَتٍ müsbət olan, مُتَفَاوِتٍ fərqli olan, تَامٍّ مَبْنِيٍّ لِلْفَاعِلِ fail üçün tam və bina olunmuş olan, لَيْسَ اسْمُ فَاعِلِهِ أَفْعَلَ ism-i faili də أَفْعَلَ kimi olmamalıdır. Təəccüb (Təəccüblənmə) Babı Təəccübün iki şəkli var, birincisi; مَا أَفْعَلَ زَيْدًا "Zeyd qəribə etdi" mənasındadır. Cümlənin irabı belədir: mâ mübtədadır və böyük bir şey mənasındadır, وَ أَفْعَلَ və ef’ale keçmiş zamandır, faili mâ-ya qayıdan zamirdir, زَيْدًا və Zeyd isə məf’ulun bih-dir. أَفْعَلَ زَيْدًا cümləsi mâ-nın xəbəridir. İkinci şəkil isə أَفْعِلْ بِهِ şəkilidir və مَا أَفْعَلَهُ mənasındadır. Əslində də أَفْعَلَ formasındadır, yəni; صَارَ ذَا كَذَا "Bu belə oldu" deməkdir. أَغَدَّ الْبَعِيرُ "Dəvə (salgı) bezləndi", yəni dəvə bez sahibi oldu deməkdir. Beləliklə, söz dəyişdirildi və sözün düzəldilməsi üçün bir ba hərfi əlavə olundu. Kefâ billahi tərkibindəki əlavə ba hərfinin əksinə, buradakı ba zəruri oldu. İki təəccüb feli və ism-i təfdil şəkilləri üç hərfli fildən olur. Elə ki, müsbət, azı və çoxu qəbul edən, binası fail üçün olan bir fildir ki, ism-i faili أَفْعَلَ vəznində də olmur.