5. Bədəl

اَلْبَدَلُ

وَ الْبَدَلُ؛ وَ هُوَ تَابِعٌ مَقْصُودٌ بِالْحُكْمِ بِلاَ وَاسِطَةٍ وَ هُوَ سِتَّةٌ؛ بَدَلُ كُلٍّ، نَحْوُ؛ مَفَازًا - حَدَائِقَ النبأ ٣١-٣٢. وَ بَعْضٍ، نَحْوُ؛ مَنِ اسْتَطَاعَ آل عمران ٩٧. وَ اشْتِمَالٍ، نَحْوُ؛ قِتَالٍ فِيهِ البقرة ٢١٧. وَ إِضْرَابٍ وَ غَلَطٍ وَ نِسْيَانٍ، نَحْوُ؛ تَصَدَّقْتُ بِدِرْهَمٍ دِينَارٍ، بِحَسَبِ قَصْدِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِي، أَوِ الثَّانِي وَ سَبْقِ اللِّسَانِ، أَوِ الْأَوَّلِ وَ تَبَيُّنِ الْخَطَئِ

وَ الْبَدَلُ؛ Bedel adlanan söz, وَ هُوَ تَابِعٌ tabe olanlardandır, yəni mə'mul olması əsas mə'mula tabe olaraq meydana çıxır, مَقْصُودٌ məqsəd olunan şeydir, بِالْحُكْمِ hökm ilə, بِلاَ وَاسِطَةٍ vasitəsiz, وَ هُوَ سِتَّةٌ və bedelin növləri altıdır; بَدَلُ كُلٍّ, bedel-i küll, Nümunəsi belədir; مَفَازًا "qurtuluş, mükafat" Nəbə 31, حَدَائِقَ "Bağçalar" Nəbə 32, Yəni mükafatdan bedel bağçalar.. وَ بَعْضٍ, bedel-i bə'z, Nümunəsi belədir; مَنِ اسْتَطَاعَ "Kim bacararsa" Ali İmran 97, وَ اشْتِمَالٍ, bedel-i iştimal, Nümunəsi belədir; قِتَالٍ فِيهِ "onda (haram ayda) döyüşmək" Bəqərə 217, وَ إِضْرَابٍ وَ غَلَطٍ وَ نِسْيَانٍ və bedel-i idrab, bedel-i xət və bedel-i nisyan; Nümunəsi belədir; تَصَدَّقْتُ بِدِرْهَمٍ دِينَارٍ "Dirhəm dinar sədəqə verdim, yəni topladım" kimi, بِحَسَبِ قَصْدِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِي sədəqə verdim deyərkən birinci olan دِرْهَمْ sözünü ikinci olan دِينَارْ sözünə görə nəzərdə tutmaq bedel-i idrab olur, أَوِ الثَّانِي və ya ikincini, وَ سَبْقِ اللِّسَانِ dil sürçməsi ilə desək bedel-i xət olur, أَوِ الْأَوَّلِ və ya birinci sözü deyib sonra ikinci sözü desək bedel-i nisyan olur. Bedel mövzusunun təfərrüatı "Nəhiv dərsləri" bölməsində və "İzhər" kitabında mövcuddur. Qafiyə və şərhləri ilə klassik nəhiv kitablarında da təfərrüatını görəcəyik. Hətta bu kitabın şərhində də lazım olan təfərrüatı görəcəyik. Hələlik burada bedel olan sözün tabe olduğunu və bir sıra növlərinin olduğunu bilməyimiz kifayətdir. وَ تَبَيُّنِ الْخَطَئِ əvvəlki verilən cümlədəki məntiq xətası belə ortaya çıxır. Nümunə tərkibi belə düşünək; "Yemək yedim badımcan plov" kimi. Yemək yedim deyirəm, yeməkdən bedel badımcan və plov deyirəm. Əslində plov yemişəm, amma danışarkən dilim sürüşüb və səhvən badımcan demişəm. Məhz bu

bedel-i galat, yəni səhvən edilən bedel. Yəni mən badımcan demək istəmirdim, amma səhvən dedim, sonra isə ardınca doğrusunu dedim. Bedel-i galat'ı بَلْ "əksinə" hərfi ilə etmək daha sağlamdır. İkinci olaraq bedel-i nisyanda, badımcan yedim dedim, amma plov yediyimi unudaraq badımcan dedim. Yəni cümlə belə olur: "Badımcan (unutmuşam) plov yedim" kimi. Bedel-i idrab isə atıf hərfi olsun olmasın ard-arda bedel gətirməkdir. Yəni "Yemək yedim, (yeməkdən bedel) badımcan plov dolma" kimi. Bedel Bedel: Vasitəsiz olaraq hökm ilə nəzərdə tutulan tabe olur. Bedel altı növdür; Bedel-i Küll, misalı; مَفَازًا "Qurtuluş, faiz, mükafat" sözündən bedel olaraq; حَدَائِقَ "Bağçalar" sözü. Bedel-i Ba’d, misalı; مَنِ اسْتَطَاعَ "Kim güc yetirərsə" min-i təb'iz ilə edilən bedel kimi. Bedel-i İştimal, misalı; قِتَالٍ فِيهِ "Onda (haram ayda) döyüşmək" kimi. Bedel-i İdrab, Galat və Nisyan, misalı; تَصَدَّقْتُ بِدِرْهَمٍ دِينَارٍ "Dirhəm dinar sədəqə verdim, yəni topladım" tərkibində atıfsız olaraq ard-arda dirhəm və dinarın deyilməsi bedel-i idrab, səhvən dirhəm deyib sonra doğrusunu, yəni dinarı demək bedel-i galat, dinarı unudub dirhəmi demək isə bedel-i nisyandır. Təfsilatını şərhdə görəcəyik.