2. Tə’kid

التوكيد

وَ التَّوْكِيدُ؛ وَ هُوَ إِمَّا لَفْظِيٌّ، نَحْوُ؛ أَخَاكَ أَخَاكَ إِنَّ مَنْ لاَ أَخَا لَهُ، وَ نَحْوُ؛ أَتَاكِ أَتَاكِ اللَّاحِقُونَ احْبِسِ احْبِسِ، وَ نَحْوُ؛ لاَ لاَ أَبُوحُ بِحُبِّ بُثْنَةَ إِنَّهَا، وَ لَيْسَ مِنْهُ؛ دَكًّا دَكًّا الفجر ٢٢، وَ صَفًّا صَفًّا الفجر ٢١، أَوْ مَعْنَوِيٌّ؛ وَ هُوَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنِ مُؤَخَّرَةً عَنْهَا إِنِ اجْتَمَعَتَا. وَ يُجْمَعَانِ عَلَى أَفْعُلٍ مَعَ غَيْرِ الْمُفْرَدِ. وَ بِكُلِّ لِغَيْرِ مُثَنَّى إِنْ تَجَزَّأَ بِنَفْسِهِ أَوْ بِعَامِلِهِ. وَ بِكِلاَ وَ كِلْتَا، لَهُ إِنْ صَحَّ وُقُوعُ الْمُفْرَدِ مَوْقِعَهُ وَ اتَّحَدَ مَعْنَى الْمُسْنَدِ وَ يُضَفْنَ لِضَمِيرِ الْمُؤَكَّدِ. وَ بِأَجْمَعَ وَ جَمْعَاءَ وَ جَمْعِهِمَا غَيْرَ مُضَافَةٍ وَ هِيَ بِخِلاَفِ النُّعُوتِ لاَ يَجُوزُ أَنْ تَتَعَاطَفَ الْمُؤَكِّدَاتُ وَ لاَ أَنْ يَتَبَعْنَ نَكِرَةً وَ نَدَرَ: يَا لَيْتَ عِدَّةَ حَوْلٍ كُلِّهِ رَجَبُ

وَ التَّوْكِيدُ və tə'kid, yəni möhkəmləndirmə; وَ هُوَ إِمَّا لَفْظِيٌّ tə'kid ya ləfzidir, نَحْوُ misalı belədir; أَخَاكَ أَخَاكَ إِنَّ مَنْ لاَ أَخَا لَهُ "Qardaşını... qardaşını qiymətləndir, şübhəsiz ki, qardaşı olmayan..." kimi, وَ نَحْوُ və başqa bir misalı belədir; أَتَاكِ أَتَاكِ اللَّاحِقُونَ احْبِسِ احْبِسِ "Sənə sənə çatdı arxadan gələnlər, dayan artıq dayan" kimi, وَ نَحْوُ başqa bir misalı belədir; لاَ لاَ أَبُوحُ بِحُبِّ بُثْنَةَ إِنَّهَا "Yox, yox, Bəsnəyə olan sevgimi açıqlamaram, çünki O..." kimi, وَ لَيْسَ مِنْهُ bu misalda isə tə'kid yoxdur; دَكًّا دَكًّ "Sarsıla sarsıla" Fəcr 21 və وَ صَفًّا صَفًّا "Sıra-sıra" Fəcr 22 kimi. أَوْ مَعْنَوِيٌّ və ya tə'kid mənəvi olur; وَ هُوَ بِالنَّفْسِ nəfs "öz" sözü ilə, وَ الْعَيْنِ مُؤَخَّرَةً عَنْهَا və ya ondan sonra gəlmişsə ayn "öz" sözü ilə, إِنِ اجْتَمَعَتَا əgər nəfs və ayn bir aradadırsa, وَ يُجْمَعَانِ əgər bu iki söz birləşərsə, عَلَى أَفْعُلٍ əf'ulun vəzni üzrə, مَعَ غَيْرِ الْمُفْرَدِ müfrəddən başqa ilə, وَ بِكُلِّ və kullu "hamısı, tamı" sözü ilə mənəvi tə'kid olur, لِغَيْرِ مُثَنَّى tək olmadan, إِنْ تَجَزَّأَ əgər bölünərsə, بِنَفْسِهِ أَوْ بِعَامِلِهِ özü və ya amili ilə, وَ بِكِلاَ وَ كِلْتَا və kila və kilta "hər ikisi" sözləri ilə mənəvi tə'kid olur, لَهُ إِنْ صَحَّ əgər düzgün olarsa, وُقُوعُ الْمُفْرَدِ müfrədin yerinə düşməsi, مَوْقِعَهُ tə'kid olunanın yerində, وَ اتَّحَدَ مَعْنَى الْمُسْنَدِ müsnədin mənasının bir olması, وَ يُضَفْنَ və kila və kilta sözləri izafə olunur, لِضَمِيرِ الْمُؤَكَّدِ tə'kid olunanın zamirinə, وَ بِأَجْمَعَ وَ جَمْعَاءَ və əcmə'a və cəm'ae "toplamı, hamısı" sözləri ilə də mənəvi tə'kid olur, وَ جَمْعِهِمَا və bu ikisinin cəmi ilə, غَيْرَ مُضَافَةٍ izafə olunmadan, وَ هِيَ بِخِلاَفِ النُّعُوتِ tə'kid edənlər sifətlərin əksinədir, لاَ يَجُوزُ caiz deyil, أَنْ تَتَعَاطَفَ atfedilməsi, الْمُؤَكِّدَاتُ tə'kid edənlərin, وَ لاَ أَنْ يَتَبَعْنَ və tabi olmaları, نَكِرَةً bir nekreye, وَ نَدَرَ: bu misal nadirdir; يَا لَيْتَ عِدَّةَ حَوْلٍ كُلِّهِ رَجَبُ "Kaş bütün aylar rəcb olardı" kimi.

Tə'kid & Möhkəmləndirmə

Tə'kid ləfzi və mənəvi olur. Ləfzi tə'kidə misal;

أَخَاكَ أَخَاكَ إِنَّ مَنْ لاَ أَخَا لَهُ

"Qardaşını... qardaşını qiymətləndir, şübhəsiz ki, qardaşı olmayan..." kimi.

أَتَاكِ أَتَاكِ اللَّاحِقُونَ احْبِسِ احْبِسِ

"Sənə sənə çatdı arxadan gələnlər, dayan artıq dayan" kimi.

لاَ لاَ أَبُوحُ بِحُبِّ بُثْنَةَ إِنَّهَا

"Yox, yox, Bəsnəyə olan sevgimi açıqlamaram, çünki O..." kimi.

Amma bu misallarda tə'kid yoxdur;

دَكًّا دَكًّ

"Sarsıla sarsıla" və,

صَفًّا صَفًّا

"Sıra-sıra" kimi.

Mənəvi tə'kid isə aşağıdakı cədvəldə verilmiş sözlərlə edilir;

Müfrəd	Təsniyələri	Cəmiləri	Məna
نَفْسٌ	-	أَنْفُسُ	Özü
عَيْنٌ	-	أَعْيُنُ	Özü
كُلُّ	-	mz+ms.	Hamısı
كِلاَ	-	mz.	Hər ikisi
كِلْتَا	-	ms.	Hər ikisi
أَجْمَعُ	أَجْمَعَانِ	أَجْمَعُونَ	Cəmi
	أَجْمَعَيْنِ	أَجْمَعِينَ
جُمْعَاءُ	جَمْعَوَانِ	جُمَعُ	Cəmi
	جَمْعَوَيْنِ

نَفْس və ondan sonra onunla birgə gələn عَيْن ifadəsi bir yerdə olarsa, عَيْن ifadəsi ilə tə’kid edilir. İkisi müfrəddən başqa olub birgə olarsa, o zaman cəmləri أَفْعُلُ vəznində أَنْفُسُ və أَعْيُنُ kimi olur. Təsniyələrin xaricində tə’kid edilənin özü və ya amili ilə cüzlənməni qəbul edərsə كُلُّ ifadəsi ilə də mənəvi tə’kid edilir. Müsnedin mənasının tək olması və müfrədin müəkkəd ifadənin mövqeyində olması doğru olarsa كِلاَ və كِلْتَا ilə də mənəvi tə’kid edilir. Bu ifadələr müəkkəd ifadənin zamirinə izafə edilir. Muzaf olmadan أَجْمَعَ və جَمْعَاءُ kimi ifadələr və cəmləri أَجْمَعُونَ və جُمَعُ ilə də mənəvi tə’kid edilir.

Tə’kid edənlər məvsufların əksinədir. Tə’kid edənlərin bir-birinə atfedilməsi caiz deyil. Bununla yanaşı, nekre ilə birgə olmaları da caiz deyil, ancaq aşağıdakı misalda nadirdir;

يَا لَيْتَ عِدَّةَ حَوْلٍ كُلِّهِ رَجَبُ

"Kaş bütün aylar (dövr müddəti, period) rəcəb olaydı" ifadəsində كُلُّ ifadəsi mənəvi tə’kiddir. Tə’kid etdiyi عِدَّةَ حَوْلٍ "dövr müddəti" ifadəsi nekredir. Yəni جَاءَ رَجُلٌ نَفْسُهُ deyilmir, جَاءَ الرَّجُلُ نَفْسُهُ deyilir. Tə’kid marifədir, buna görə nekre üzərində tətbiq olunmur. Amma yuxarıdakı misalda nadir olaraq gəlmişdir.