3. Atf ul-Bəyan
عَطْفُ الْبَيَانِ
وَ عَطْفُ الْبَيَانِ؛ وَ هُوَ تَابِعٌ مُوَضِّحٌ أَوْ مُخَصِّصٌ جَامِدٌ غَيْرُ مُؤَوَّلٍ، فَيُوَافِقُ مَتْبُوعَهُ كَأَقْسَمَ بِاللهِ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ، وَ هَذَا خَاتَمٌ حَدِيدٌ. وَ يُعْرَبُ بَدَلَ كُلٍّ مِنْ كُلٍّ إِنْ لَمْ يَمْتَنِعْ إِحْلَالُهُ مَحَلَّ الْأَوَّلِ، كَقَوْلِهِ؛ أَنَا ابْنُ التَّارِكِ الْبَكْرِيِّ بِشْرٍ، وَ قَوْلِهِ؛ أَيَا أَخْوَيْنَا عَبْدَ شَمْسٍ وَ نَوْفَلاً
وَ عَطْفُ الْبَيَانِ; və atf ul-beyan, وَ هُوَ تَابِعٌ tabe olan bir söz, مُوَضِّحٌ izah edən, أَوْ مُخَصِّصٌ ya da məxsuslaşdıran, جَامِدٌ camid olan, غَيْرُ مُؤَوَّلٍ təvil edilməyən, فَيُوَافِقُ مَتْبُوعَهُ özündən əvvəl gələnə uyğun olur, misal üçün; أَقْسَمَ بِاللهِ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ "Ebu Hafs, yəni Hafsın atası olan Ömər Allaha and içdi" və ya, وَ هَذَا خَاتَمٌ حَدِيدٌ "Bu dəmir üzükdür" kimi. وَ يُعْرَبُ İrab olunur, بَدَلَ كُلٍّ مِنْ كُلٍّ tam əvəz olaraq, əvəz bölməsində izah ediləcək. إِنْ لَمْ يَمْتَنِعْ əgər maneə yoxdursa, إِحْلَالُهُ atf ul-beyan olan sözün əvvəlkinin yerinə keçməsi, مَحَلَّ الْأَوَّلِ yəni əvvəlkinin yerinə, كَقَوْلِهِ; şairin bu sözündə olduğu kimi; أَنَا ابْنُ التَّارِكِ الْبَكْرِيِّ بِشْرٍ "Mən Bəkri qəbiləsindən olan Bişrin, tərk edən oğluyam" kimi, كَقَوْلِهِ; şairin bu sözündə olduğu kimi; أَيَا أَخْوَيْنَا عَبْدَ شَمْسٍ وَ نَوْفَلاً "Ey bizim Əbd Şəms və Növfəl qardaşlarımız" kimi.
Atf ul-Beyan
Atf ul-Beyan, tabe olan, izah edən, məxsuslaşdıran, camid və təvil edilməyən bir sözdür. Atf ul-Beyan, özündən əvvəl gələnə uyğun olur, misal:
أَقْسَمَ بِاللهِ أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ
"Ebu Hafs, yəni Hafsın atası olan Ömər Allaha and içdi" kimi.
هَذَا خَاتَمٌ حَدِيدٌ
"Bu dəmir üzükdür" kimi.
Atf ul-Beyan tabe olduğu sözün yerinə keçə bilirsə, tam əvəz olaraq irab olunur. Yəni əvəz ilə əvəz olunan eyni şeyi nəzərdə tutursa buna tam əvəz deyilir, şairin bu sözlərində olduğu kimi:
أَنَا ابْنُ التَّارِكِ الْبَكْرِيِّ بِشْرٍ
"Mən Bəkri qəbiləsindən olan Bişrin, tərk edən oğluyam" kimi.
أَيَا أَخْوَيْنَا عَبْدَ شَمْسٍ وَ نَوْفَلاً
"Ey bizim Əbd Şəms və Növfəl qardaşlarımız" kimi.