2. Məstər

اَلْمَصْدَرُ

كَضَرْبٍ وَ إِكْرَامٍ، إِنْ حَلَّ مَحَلَّهُ فِعْلٌ مَعَ أَنْ أَوْ مَا وَ لَمْ يَكُنْ مُصَغَّرًا وَ لاَ مُضْمَرًا وَ لاَ مَحْدُودًا وَ لاَ مَنْعُوتًا قَبْلَ الْعَمَلِ وَ لاَ مَحْذُوفًا وَ لاَ مَفْصُولاً مِنَ الْمَعْمُولِ وَ لاَ مُؤَخَّرًا عَنْهُ. وَ إِعْمَالُهُ مُضَافًا أَكْثَرُ، نَحْوُ؛ وَ لَوْلَا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ الحج ٤٠، وَ قَوْلِ الشَّاعِرِ؛ أَلاَ إِنَّ ظُلْمَ نَفْسِهِ الْمَرْءُ بَيِّنٌ، وَ مُنَوَّنًا أَقْيَسُ، نَحْوُ؛ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا البلد ١٠-١٤، وَ بِأَلْ شَاذٌّ، نَحْوُ؛ وَ كَيْفَ التَّوَقِّي ظَهْرَ مَا أَنْتَ رَاكِبُهُ

ـكَ kimi, ضَرْبٌ “vurmaq” və إِكْرَامٌ “ikram etmək” kimi, إِنْ حَلَّ əgər yerinə keçərsə, مَحَلَّهُ məstərin yerinə, فِعْلٌ bir fiil, مَعَ أَنْ أَوْ مَا ən və ya mâ ilə birlikdə olan, وَ لَمْ يَكُنْ və məstar olmaz, مُصَغَّرًا musaggar, yəni kiçildilmiş olmaz, وَ لاَ مُضْمَرًا zamir olmaz, وَ لاَ مَحْدُودًا məhdud, yəni məhdudlaşdırılmış olmaz, وَ لاَ مَنْعُوتًا sifət olmaz, قَبْلَ الْعَمَلِ əmələdən əvvəl, وَ لاَ مَحْذُوفًا hazf olunmuş olmaz, وَ لاَ مَفْصُولاً ayrılmış olmaz, مِنَ الْمَعْمُولِ mamuldan, وَ لاَ مُؤَخَّرًا عَنْهُ mamuldan sonra gəlməz, وَ إِعْمَالُهُ مُضَافًا أَكْثَرُ istifadə olunması daha çox muzaf olaraqdır, نَحْوُ misal olaraq; وَ لَوْلَا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ “Əgər Allah insanları dəf etməsəydi & Əgər Allahın dəf etməsi insanlara olmasaydı” Həcc 40, وَ قَوْلِ الشَّاعِرِ və şairin bu sözündə olduğu kimi; أَلاَ إِنَّ ظُلْمَ نَفْسِهِ الْمَرْءُ بَيِّنٌ “İnsanın özünə zülmü açıqdır” kimi, وَ مُنَوَّنًا أَقْيَسُ məstarın tənvinli olması qiyasa daha uyğundur, نَحْوُ misal olaraq; أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا “Və ya çətin bir gündə yetimi doyurmaq…” Bələd 10-14, وَ بِأَلْ شَاذٌّ məstarın əlif-lamlı olması şazdır, نَحْوُ misal olaraq; وَ كَيْفَ التَّوَقِّي ظَهْرَ مَا أَنْتَ رَاكِبُهُ “Minəcəyin şeyin arxasını necə qoruyursan” kimi.

Məstar

ضَرْبٌ “Vurmaq” və إِكْرَامٌ “İkram etmək” kimi sözlər məstərdir. Əgər məstərin yerinə 'ən' və ya 'ma' ilə birlikdə bir feil gələrsə, məstər kimi əməl edər. 'Ən' hərfi məstərə təvil edən hərfdir. 'Ma' isə artıq ma-i məstəriyyədir. Məstər olan sözün əməl etməsi üçün məstərin kiçik, zamirli, məhdud və əməldən əvvəl gizli və sifətli olmaması, mamulündən ayrılmamış və mamulünə təxir edilməmiş, yəni ondan sonra gəlməmiş olması lazımdır. Məstərin muzaf olaraq əməli 'alə-l-əksər'dir, misalı;

وَ لَوْلَا دَفْعُ اللهِ النَّاسَ

“Əgər Allah insanları dəf etməmiş olsaydı & Əgər Allahın dəf edişi insanlara olmasaydı” ayə-i kəriməsindəki دَفْعٌ “Dəf etmək” məstər və muzafdır. اللهِ sözü muzafun-ileyhdır.

Şairin bu sözündə də buna misal var:

أَلاَ إِنَّ ظُلْمَ نَفْسِهِ الْمَرْءُ بَيِّنٌ

“Kişinin özünə zülmü açıqdır” ifadəsində ظُلْمٌ sözü məstər və muzafdır, نَفْسِ sözü muzafun-ileyhdır.

Məstərin tənvinli olması qaydaya daha uyğundur, misalı:

أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا

“Və ya çətin bir zamanda bir yetimi doyurmaq…” ayə-i kəriməsindəki إِطْعَامٌ “Doyurmaq” tənvinli məstərdir.

Məstərin əlif-lamlı olması şazdır, misalı:

وَ كَيْفَ التَّوَقِّي ظَهْرَ مَا أَنْتَ رَاكِبُهُ

“Minilən şeyin arxasını qorumaq necədir” ifadəsində التَّوَقِّي sözü əlif-lam almış məstərdir. Bu qayda xaricidir.