3. İsm-i Fəil

اِسْمُ الْفَاعِلِ

كَضَارِبٍ وَ مُكْرَمٍ. فَإِنْ كَانَ بِأَلْ عَمِلَ مُطْلَقًا أَوْ مُجَرَّدًا فَبِشَرْطَيْنِ، اَلْأَوَّلُ؛ كَوْنُهُ حَالاً أَوِ اسْتِقْبَالاً، وَ الثَّانِي؛ وَ اعْتِمَادُهُ عَلَى نَفْيٍ أَوِ اسْتِفْهَامٍ أَوْ مُخْبَرٍ عَنْهُ أَوْ مَوْصُوفٍ وَ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ الكهف ١٨، عَلَى حِكَايَةِ الْحَالِ خِلاَفًا لِلْكِسَائِيِّ، وَ خَبِيرٌ بَنُو لِهْبٍ، عَلَى التَّقْدِيمِ وَ التَّأْخِيرِ وَ تَقْدِيرُهُ خَبِيرٌ كَظَهِيرٌ خِلاَفًا لِلْأَخْفَشِ

ـكَ kimi, ضَارِبٌ “vuran” və مُكْرِمٌ “ikram edən” kimi sözlər, فَإِنْ كَانَ əgər ism-i fail olarsa, بِأَلْ elif lam’lı, yəni ellezi mənasında olan ism-i mevsul olan el-i mevsule ilə, عَمِلَ مُطْلَقًا mütləq şəkildə əməl edir, أَوْ مُجَرَّدًا və ya el-i mevsuledən mücərrəd olarsa, فَبِشَرْطَيْنِ iki şərtlə əməl edir, اَلْأَوَّلُ birinci şərt, كَوْنُهُ ism-i failin olmasıdır, حَالاً أَوِ اسْتِقْبَالاً hal və ya istikbal mənasında, yəni indiki və ya gələcək zaman mənasında, وَ الثَّانِي ikinci şərt isə; وَ اعْتِمَادُهُ ism-i failin dayanmasıdır, etibar etməsidir, عَلَى نَفْيٍ bir nefy üzərinə, أَوِ اسْتِفْهَامٍ və ya istifham üzərinə, أَوْ مُخْبَرٍ عَنْهُ və ya özündən xəbər verilən üzərinə, أَوْ مَوْصُوفٍ və ya bir mevsuf üzərinə, misal olaraq; وَ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ “İki ön ayağını yaymış” Kehf 18, عَلَى حِكَايَةِ الْحَالِ indiki zaman üzərinə hekayə edilmişdir, خِلاَفًا لِلْكِسَائِيِّ Kisaî bu fikrə qarşıdır, وَ خَبِيرٌ بَنُو لِهْبٍ “Lihb oğulları uzmandır” ifadəsindəki خَبِيرٌ sözü خُبَرَاءُ “uzmanlar” sözünün təkidir. عَلَى التَّقْدِيمِ وَ التَّأْخِيرِ xəbərin öndə, mübtədanın isə sonda olması üzərinədir, yəni بَنُو لِهْبٍ خَبِيرٌ deyilməli idi, amma mübtəda və xəbər yerlərini dəyişib, وَ تَقْدِيرُهُ və təqdiri خَبِيرٌ kimi, ـكَ kimi, ظَهِيرٌ kimi, خِلاَفًا لِلْأَخْفَشِ Ahfeş buna qarşıdır.

İsm-i Fail

ضَارِبٌ “Vuran” və مُكْرِمٌ “İkram edən” kimi sözlər ism-i faildir. Əgər ism-i fail əl-i mevsule ilə birlikdə gələrsə, mütləq əməl edər. Əgər əl-i mevsulesiz gələrsə, o zaman iki şərtlə əməl edər. Birinci şərt ism-i failin hal və gələcək zamana dəlalət etməsidir. İkinci şərt isə inkar, sual, ya da özündən xəbər verilənə və ya mevsufa istinad etməsidir, misal;

وَ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ

“İki ön ayağını yaymış” ifadəsi hal zamanı üzərində nəql olunmuşdur. Lakin Kisaî bu fikrə qarşı çıxır. Başqa bir misal;

وَ خَبِيرٌ بَنُو لِهْبٍ

“Lihb oğulları uzmandır” ifadəsində xəbərin əvvəl verilməsi və mübtədanın gecikməsi baş vermişdir. Yəni بَنُو لِهْبٍ خَبِيرٌ şəklində olmalı idi. Ahfeş son misalı əvvəlki misala qarşı olaraq gətirmişdir. Yəni ism-i failin əməli üçün yuxarıda istinad etməli olduğu şeylər sadalanmışdır. Ahfeş bunlara istinad etmədən də ism-i failin əməl edəcəyini düşünərək son misalı gətirmişdir. Burada بَنُو لِهْبٍ sözü mübtəda, خَبِيرٌ sözü isə xəbərdir. Lakin Ahfeşə də cəm ilə müfrəd xəbər verilmir deyə etiraz etmişlər. Təbii ki, cəm ilə müfrəd xəbər verilmir etirazına kitabın şərhində yer alan misal olan;

وَ مَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ

“Bundan sonra mələklər arxa çıxarlar, dəstək olurlar” Tahrim 4, ayə-i kəriməsindəki ظَهِيرٌ sözü cəm olan مَلاَئِكَةُ sözündən xəbər verən müfrəd sözdür şəklində cavab verilmişdir.