İstisna Babı

بَابُ الْإِسْتِثْنَاءِ

وَ الْمُسْتَثْنَى بِإِلاَّ; tam müsbət cümlədən istisna olunan, məsələn; فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ ("Onlardan az bir hissə istisna olmaqla ondan içdilər" - Bəqərə 249), əgər müsbətlik itərsə, müttəsil istisnada bədəl üstün tutulur, məsələn; مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ ("Onlardan bir hissə istisna olmaqla onu etmədilər" - Nisa 66). Müqəttə istisnada nəsb Bəni Təmimə görə, Hicazlılara görə isə vacibdir, məsələn; مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ ("Zənnə tabe olmaları istisna olmaqla onların bu barədə heç bir biliyi yoxdur" - Nisa 157). Əgər müttəsil və ya müqəttə istisna qabağa keçməzsə, nəsb caizdir, şairin sözündə olduğu kimi; مَا لِيَ إِلاَّ آلَ أَحْمَدَ شِيعَةٌ وَ مَا لِيَ إِلاَّ مَذْهَبَ الْحَقِّ مَذْهَبُ ("Mənim üçün Əhməd ailəsindən başqa cəmiyyət yoxdur və mənim üçün haqq məzhəbdən başqa məzhəb yoxdur"). Əgər tamlıq itərsə, yəni istisna olunan yoxdur, o zaman istisna amillərə görə i'rablanır, məsələn; وَ مَا أَمْرُنَا إِلاَّ وَاحِدَةٌ ("Bizim əmrimiz yalnız birdir" - Qəmər 50), və bu müfərrağ istisna adlanır. İstisna gayr və siwa sözləri ilə də edilir, bunlar cər edən və ismin i'rabı ilə i'rablanan sözlərdir, elə ki, İlla'dan sonra gələn ismin i'rabı ilə.

وَ الْمُسْتَثْنَى بِإِلاَّ və "illa" ilə olan istisna, tam müsbət (yəni nə inkar, nə qadağa, nə də sual olmayan) cümlədən edilir, məsələn; فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ ("Onlardan az bir hissə istisna olmaqla ondan içdilər" - Bəqərə 249). Əgər cümlə müsbətliyini itirirsə, müttəsil istisnada bədəl üstün tutulur, məsələn; مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ ("Onlardan bir hissə istisna olmaqla onu etmədilər" - Nisa 66). Müqəttə istisnada nəsb Bəni Təmimə görə, Hicazlılara görə isə vacibdir, məsələn; مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ ("Zənnə tabe olmaları istisna olmaqla onların bu barədə heç bir biliyi yoxdur" - Nisa 157). Əgər müttəsil və ya müqəttə istisna qabağa keçməzsə, nəsb caizdir, şairin sözündə olduğu kimi; مَا لِيَ إِلاَّ آلَ أَحْمَدَ شِيعَةٌ وَ مَا لِيَ إِلاَّ مَذْهَبَ الْحَقِّ مَذْهَبُ ("Mənim üçün Əhməd ailəsindən başqa cəmiyyət yoxdur və mənim üçün haqq məzhəbdən başqa məzhəb yoxdur"). Əgər tamlıq itərsə, yəni istisna olunan yoxdur, o zaman istisna amillərə görə i'rablanır, məsələn; وَ مَا أَمْرُنَا إِلاَّ وَاحِدَةٌ ("Bizim əmrimiz yalnız birdir" - Qəmər 50), və bu müfərrağ istisna adlanır. İstisna gayr və siwa sözləri ilə də edilir, bunlar cər edən və ismin i'rabı ilə i'rablanan sözlərdir, elə ki, İlla'dan sonra gələn ismin i'rabı ilə.

اَّ illâ’dan sonra gələn isim, وَ بِخَلاَ وَ عَدَا وَ حَاشَا və həmçinin hâlâ, ‘adâ və hâşâ, نَوَاصِبَ وَ خَوَافِضَ nasb və cerr edən kimi, وَ بِمَا خَلاَ وَ بِمَا عَدَا وَ لَيْسَ وَ لاَ يُكُونُ və bimâ hâlâ, bimâ ‘adâ, leyse və lâ yekunu ifadələri, نَوَاصِبَ nasb edən kimi. İstisna Babı Müceb olan tam kəlamda illâ ilə edilən müstəsna nümunəsi belədir: فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ "Onlardan az bir hissə istisna olmaqla, ondan içdilər" kimi. Əgər kəlam mücebliyini itirirsə, muttasıl olan müstəsnada bedel üstün tutulur, nümunəsi: مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلًا مِنْهُمْ "Onlardan bir hissə istisna olmaqla, onu etmədilər" kimi. Bəni Təmimə görə, müstəsna-yı munkatı’da müstəsnanın nasbı üstün tutulur, hicazlılara görə isə nasb caizdir, nümunəsi: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ "Zənnə uymaları istisna olmaqla, onlar üçün heç bir elm yoxdur" kimi. Muttasıl və munkatı’ olan müstəsna əvvəl gəlməyibsə, nasb vacibdir, şairin sözündə olduğu kimi: مَا لِيَ إِلاَّ آلَ أَحْمَدَ شِيعَةٌ وَ مَا لِيَ إِلاَّ مَذْهَبَ الْحَقِّ مَذْهَبُ "Mənim üçün Əhməd ailəsindən başqa cəmiyyət yoxdur və mənim üçün haqq məzhəbdən başqa məzhəb yoxdur" kimi. Kəlamda müstəsna minh itirilərsə, müstəsna amillərə görə irab alır və buna müstəsna-yı mufarrağ deyilir, nümunəsi: وَ مَا أَمْرُنَا إِلاَّ وَاحِدَةٌ "Əmrimiz ancaq birdir" kimi. İllâ ədatından sonra gələn ismin irabı ilə, cerr edən qeyr və sıva, nasb və cerr edən hâşâ, hâlâ, ‘adâ, nasb edən lâ yekunu, leyse, mâ ‘adâ və mâ hâlâ ilə də istisna əməli aparıla bilər.