Təmiz Babı

بَابُ التَّمْيِيزِ

وَ التَّمْيِيزُ؛ هُوَ اسْمٌ فَضْلَةٌ نَكِرَةٌ جَامِدٌ مُفَسِّرٌ لِمَا انْبَهَمَ مِنَ الذَّوَاتِ. وَ أَكْثَرُ وُقُوعِهِ بَعْدَ الْمَقَادِيرِ كَجَرِيبٍ نَخْلاً وَ صَاعٍ تَمْرًا وَ مَنْوَيْنِ عَسَلاً. وَ الْعَدَدِ، نَحْوُ؛ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا يوسف ٤، إِلَى تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ، وَ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً. وَ مِنْهُ تَمْيِيزُ كَمْ الْإِسْتِفْهَامِيَّةِ، نَحْوُ؛ كَمْ عَبْدًا مَلَكْتَ؟. فَأَمَّا تَمْيِيزُ الْخَبَرِيَّةِ فَمَجْرُورٌ مُفْرَدٌ كَتَمْيِيزِ الْمِائَةِ وَ مَا فَوْقَهَا أَوْ مَجْمُوعٌ كَتَمْيِيزِ الْعَشَرَةِ وَ مَا دُونَهَا. وَ لَكَ فِي تَمْيِيزِ الْإِسْتِفْهَامِيَّةِ الْمَجْرُورَةِ بِالْحَرْفِ جَرٌّ وَ نَصْبٌ. وَ يَكُونُ التَّمْيِيزُ مُفَسِّرًا لِلنِّسْبَةِ مُحَوَّلاً كَـوَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا مريم ٤، وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا القمر ١٦، وَ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالاً الكهف ٣٤، أَوْ غَيْرَ مُحَوَّلٍ، نَحْوُ؛ إِمْتَلَأَ الْإِنَاءُ مَاءً. وَ قَدْ يُؤَكِّدَانِ، نَحْوُ؛ وَ لاَ تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ الشعراء ١٨٣، وَ قَوْلِهِ؛ مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِينًا، وَ مِنْهُ؛ بِئْسَ الْفَحْلُ فَحْلُهُمْ فَحْلاً، خِلاَفًا لِسِيبَوَيْهِ

Temyiz; fazlalıq olan bir isimdir, nekiredir, camiddir (yəni türetilməmiş, müştak olmayan), açıqlayıcıdır, zatlardan məchul (qapalı) olanı açıqlayar. Temyizin ən çox rast gəlinən yeri miqdar sözlərindən sonra olur, məsələn: جَرِيبٍ نَخْلاً "Bir cərib xurma", صَاعٍ تَمْرًا "Bir sa' xurma", مَنْوَيْنِ عَسَلاً "İki men bal" kimi. Temyiz həmçinin ədəddən sonra gəlir, məsələn: أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا "On bir planet" (Yusuf 4), إِلَى تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ "doxsan doqquza qədər", وَ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً "doxsan doqquz dişi qoyun" kimi. Bundan əlavə, istifhamiyyə (sual) kam sözündən sonra gələn temyizdir, məsələn: كَمْ عَبْدًا مَلَكْتَ؟ "Neçə qul sahib oldun?". Xəbəriyyə kam harfində temyiz müfrəd və məcrur olur, məsələn yüz və ondan yuxarı ədədlərin temyizi kimi, yaxud cəm olur, on və ondan aşağı ədədlərin temyizi kimi. İstifhamiyyə temyizində, harf ilə məcrur olanlarda həm cər, həm nəsb caizdir. Temyiz nisbeti açıqlayan olur, bəzən tahvil edilmiş olur, məsələn: وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا "Baş ağardı" (Məryəm 4), وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا "Yeri bulaq etdik" (Qəmər 16), وَ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالاً "Mən səndən daha çox mal sahibiyəm" (Kəhf 34), ya da tahvil edilməmiş, məsələn: إِمْتَلَأَ الْإِنَاءُ مَاءً "Qab su ilə doldu". Bəzən hal və temyiz təsdiqləyici olur, məsələn: وَ لاَ تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ "Yerdə fəsad törədən kimi dolaşmayın" (Şuara 183), şairin sözündə olduğu kimi: مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِينًا "Bəşəriyyətin ən yaxşı dini olaraq", və bu ifadə də ondandır: بِئْسَ الْفَحْلُ فَحْلُهُمْ فَحْلاً "Onların erkəyi erkək olaraq nə pis erkəkdir" (buradakı erkək heyvanların erkəyidir). Sibeveyhi'nin fikrinə ziddir.

Temyiz Babı

Temyiz: Zatlardan məchul (mənaca qapalı) olanı açıqlayan, camid, nekire və fazlalıq bir isimdir. Temyiz mansubatdandır. Temyiz ən çox miqdar sözlərindən sonra gəlir, misalları:

جَرِيبٌ نَخْلاً

“Bir dönüm xurma bağı” və

صَاعٌ تَمْرًا

“Bir sa’ (ölçü vahidi) xurma” və,

مَنْوَيْنِ عَسَلاً

“İki men (rıtıl, ölçü) bal” kimi.

Təmyiz saylardan sonra gəlir, misal:

أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا

“On bir planet” kimi.

تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً

“Doxsan doqquz dişi qoyun” kimi.

Kəm-i istifhamiyyənin təmyizi də saylardan sonra gəlir, misal:

كَمْ عَبْدًا مَلَكْتَ؟

“Neçə köləyə sahib oldun” kimi.

Kəm-i xəbəriyyə müfrəd və məcrurdur. Yüz və yüzdən çox sayların təmyizi və on və ya daha aşağı sayların cəmi kimidir. Sənin üçün hərf ilə məcrur olan kəm-i istifhamiyyənin təmyizində nəsb və cərr caizdir.

Təmyiz təhvillənmiş olduğu halda nisbəti açıqlayıcı olur, misal:

وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا

“Saç ağardı” və,

وَ فَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُونًا

“Yer üzündə bulaqlar fışqırtdıq” və,

وَ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالاً

“Mal baxımından səndən daha çoxam” kimi.

Təmyiz təhvillənməmiş olduğu halda nisbəti açıqlayıcı olur, misal:

إِمْتَلَأَ الْإِنَاءُ مَاءً

“Vedrə su ilə doldu” kimi.

Bəzən hal və təmyiz tə’kid edir, misalları:

وَ لاَ تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

“Yer üzündə fəsad törədən kimi gəzməyin” kimi.

مِنْ خَيْرِ أَدْيَانِ الْبَرِيَّةِ دِينًا

“Din olaraq yaradılmışların dinlərindən ən yaxşısı” kimi.

Və bu misal isə Sibəveyhinin xilafınadır:

بِئْسَ الْفَحْلُ فَحْلُهُمْ فَحْلاً

“Onların erkəklərindən kişi olaraq nə pis bir kişi” kimi.