Məf'ul-Mutlaq
اَلْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ
وَ هُوَ الْمَصْدَرُ الْفَضْلَةُ الْمُسَلَّطُ عَلَيْهِ عَامِلٌ مِنْ لَفْظِهِ كَضَرَبْتُ ضَرْبًا، أَوْ مِنْ مَعْنَاهُ كَقَعَدْتُ جُلُوسًا. وَ قَدْ يَنُوبُ عَنْهُ غَيْرُهُ كَضَرَبْتُهُ سَوْطًا، فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً النور ٤، فَلاَ تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ النساء ١٢٩، وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ الحاقة ٤٤، وَ لَيْسَ مِنْهُ؛ وَ كُلاَ مِنْهَا رَغَدًا البقرة ٣٤
وَ هُوَ və o, yəni məf'ul-mütləq olan söz, الْمَصْدَرُ الْفَضْلَةُ artıq olan məsdardır, الْمُسَلَّطُ عَلَيْهِ öz üzərində təsir edən, عَامِلٌ bir amilin, مِنْ لَفْظِهِ amilin öz sözündən dolayı, ـكَ kimi; ضَرَبْتُ ضَرْبًا “Bir vuruşla vurdum” kimi. أَوْ və ya, مِنْ مَعْنَاهُ amilin öz sözünün mənasından dolayı, ـكَ kimi, قَعَدْتُ جُلُوسًا “Bir oturma ilə oturdum” kimi. وَ قَدْ يَنُوبُ عَنْهُ bəzən məf'ul-mütləqin yerinə başqa bir söz keçir, غَيْرُهُ ondan başqası, ـكَ kimi; ضَرَبْتُهُ سَوْطًا “Ona qamçı ilə vurdum” və فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً “Onlara səksən qamçı vuruşu ilə vurun” Nur 4, فَلاَ تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ “Onlara tamamilə meyl etməyin” Nisa 129, وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ “Əgər üzərimizə bəzi sözlər söyləsələr” Hakka 44, وَ لَيْسَ مِنْهُ; bu misal isə məf'ul-mütləq deyil, وَ كُلاَ مِنْهَا رَغَدًا “İkiniz ondan bol-bol yeyin” Bəqərə 34.
Məf'ul-Mütləq (Artıq Məsdar)
Amilin öz sözünün üzərində təsir etdiyi və cümlədə artıq olaraq qeyd olunan məsdara məf'ul-mütləq deyilir, misal;
ضَرَبْتُ ضَرْبًا
“Bir vuruşla vurdum” ifadəsində amil olan söz ضَرَبَ feli, cümlədə öz sözünün üzərində ضَرْبٌ məsdarını artıq olaraq qeyd edib məf'ul-mütləq etmişdir və mansub olaraq ضَرْبًا formasına salmışdır.
Yaxud bu məf'ul-mütləq olan məsdar, amilin öz mənasında fərqli bir söz olur, misal;
قَعَدْتُ جُلُوسًا
“Bir oturmayla oturdum” ifadəsində amil قَعَدَ feilidir, fazlalıq masdar olan meful-u mutlak isə eş anlamlı olan جَلَسَ feilindən gəlmişdir.
Bəzən fazladan gələn masdarın yerinə başqa sözlər də gələ bilər;
ضَرَبْتُهُ سَوْطًا
“Ona qamçı ilə vurdum” ifadəsində amil ضَرَبَ və meful-u mutlak olan fazlalıq masdar سَوْطًا həm söz, həm də məna baxımından fərqli bir sözlə gəlmişdir.
-Digər misallar;
فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً
“Onlara səksən dəfə çubuq vurmaqla çubuq vurun” ayəsində amil جَلَدَ və meful-u mutlak olan fazlalıq masdar جَلْدَةً şəklindədir.
فَلاَ تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ
“Onlara tamamilə meyl etməyin” ayəsində amil مَالَ və meful-u mutlak olan fazlalıq masdar مَيْلٌ şəklindədir.
لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ
“Əgər üzərimizə bəzi sözlər söyləsələr” ayəsində amil قَالَ və meful-u mutlak olan fazlalıq masdar قَوْلاً sözünün cəmi أَقَاوِيلُ şəklindədir.
Lakin bu ayədə meful-u mutlak yoxdur;
وَ كُلاَ مِنْهَا رَغَدًا
“İkiniz ondan bol-bol yeyin” ayəsində رَغَدًا sözü üçün Sibeveyh, كُلاَ feilinin masdarından anlaşılan hal olduğunu irəli sürmüşdür. Yəni "yemək" masdarından anlaşılan "bol-bol" yemək. Deməli, bol-bol, yemək masdarının halıdır.