Naib-i fail babı

بَابُ النَّائِبِ عَنِ الْفَاعِلِ

Fəil silinir, onun yerinə bütün hökmündə məf’ulun bih keçər. Əgər məf’ulun bih olmazsa, o zaman zərf, məcrur və ya mənbə (məsdər) içərisində olan və xüsusiləşmiş, təsərrüf etmiş şey yerinə keçər. Fəilin birinci hərfi mütləq dammə ilə oxunur və ikinci hərfi də ona qoşularaq dammə ilə oxunur, məsələn: تُعُلِّمَ (öyrədildi). Üçüncü hərfi də birinciyə qoşularaq dammə ilə oxunur, məsələn: أُنْطُلِقَ (yola çıxıldı). Muzari (indiki zaman) formasında sondan bir əvvəlki hərf fətah ilə oxunur, keçmişdə isə kəsrə ilə oxunur. Sənin üçün bu misalda olduğu kimi: قَالَ (dedi) və بَاعَ (satdı), kəsrə tam olaraq, işmam edilmiş dammə və saf dammə ilə oxunur.

Fəil silinir, onun yerinə keçən (naib) olur, fəilin bütün hökmünə malik olaraq, məf’ulun bih olur. Əgər məf’ulun bih olmazsa, o zaman xüsusiləşmiş və təsərrüf etmiş (sıfatlanmış, vasf edilmiş) şey, zərfdən, məcrurdan və ya mənbədən (məsdərdən) yerinə keçər. Fəilin birinci hərfi mütləq dammə ilə oxunur, ikinci hərfi də ona qoşularaq dammə ilə oxunur, misal: تُعُلِّمَ (öyrədildi), üçüncü hərfi də birinciyə qoşularaq dammə ilə oxunur, misal: أُنْطُلِقَ (yola çıxıldı). Muzari formasında sondan bir əvvəlki hərf fətah ilə, keçmişdə isə kəsrə ilə oxunur. Sənin üçün bu misalda olduğu kimi: قَالَ (dedi) və بَاعَ (satdı), kəsrə tam olaraq, işmam edilmiş dammə və saf dammə ilə oxunur.

Naib-i Fəil Babı

Fail cümlədən çıxarılır və onun yerinə bütün hökmlərini alan bir mefulün bih gətirilir. Əgər cümlədə mefulün bih yoxdursa, məstər, cər-mecrur, zərf kimi sözlər həm münsarif olmaları, həm də bir sifətlə sifətlənmələri halında naib-i fail ola bilərlər. Ətraflı izahı mətnin şərhində görəcəyik. Mazi malum bir feli məchul etmək üçün əvvəlcə ilk hərfinə dammə qoyuruq. Bundan sonra, bəzi fellərdə ikinci hərf də birinci hərfə ortaq olaraq damməli olur, məsələn تُعُلِّمَ "gidildi" felində olduğu kimi. Bəzi fellərdə isə üçüncü hərf birinci hərfə (qəti olaraq damməli olan hərf) ortaq olur, məsələn أُنْطُلِقَ "gidildi" felində olduğu kimi. Məchul muzari felində sondan bir əvvəlki hərf fətəlidir, mazi felində isə kəsrəlidir. Sənin üçün aşağıdakı misallardakı felləri kəsrini saf edərək, damməni işmam və ya saf edərək oxumaq caizdir;

Mazi Malum	قَالَ	بَاعَ
1. Məchul Forması	قِيلَ	بِيعَ
2. Məchul Forması	Birinci formadakı kimi kəsrini damməyə meyl etdirib oxumaq
1. Məchul Forması	قُولَ	بُوعَ

İşmam: Damməni səssizcə dodaqlarla göstərməkdir.