İştigal babı
بَابُ الْإِشْتِغَالِ
يَجُوزُ فِي النَّحْوِ؛ زَيْدًا ضَرَبْتُهُ أَوْ ضَرَبْتُ أَخَاهُ أَوْ مَرَرْتُ بِهِ. رَفْعُ زَيْدٍ بِالْإِبْتِدَاءِ فَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ خَبَرٌ وَ نَصْبُهُ بِإِضْمَارِ ضَرَبْتُ وَ أَهَنْتُ وَ جَاوَزْتُ وَاجِبَةَ الْحَذْفِ؛ فَلاَ مَوْضِعَ لِلْمُجْلَةِ بَعْدَهُ وَ يَتَرَجَّحُ النَّصْبُ فِي نَحْوِ؛ زَيْدًا إِضْرِبْهُ، لِلطَّلَبِ. وَ نَحْوُ؛ وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا المائدة ٣٨، مُتَأَوَّلٌ. وَ فِي نَحْوِ؛ وَ الْأَنْعَامَ خَلْقَهَا لَكُمْ النحل ٥، لِلتَّنَاسُبِ. وَ نَحْوِ؛ أَ بَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ القمر ٢٤، وَ مَا زَيْدًا رَأَيْتُهُ لِغَلَبَةِ الْفِعْلِ. وَ يَجِبُ فِي نَحْوِ؛ إِنْ زَيْدًا لَقِيتَهُ فَأَكْرِمْهُ وَ هَلاَّ زَيْدًا أَكْرَمْتَهُ، لِوُجُوبِهِ. وَ يَجِبُ الرَّفْعُ فِي نَحْوِ؛ خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ يَضْرِبُهُ عَمْرٌو، لِإِمْتِنَاعِهِ. وَ يَسْتَوِيَانِ فِي نَحْوِ؛ زَيْدٌ قَامَ أَبُوهُ وَ عَمْرٌو أَكْرَمْتُهُ، لِلتَّكَافُؤِ. وَ لَيْسَ مِنْهُ؛ وَ كُلُّ شَيْئٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ القمر ٥٢، وَ أَ زَيْدٌ ذُهِبَ بِهِ
يَجُوزُ فِي النَّحْوِ bu misallarda caizdir, زَيْدًا ضَرَبْتُهُ “Ona Zeyd’e vurdum”, أَوْ ya, ضَرَبْتُ أَخَاهُ “Onun qardaşına vurdum”, أَوْ ya, مَرَرْتُ بِهِ “ona rast gəldim” kimi misallarda رَفْعُ زَيْدٍ Zeyd sözünün ref oxunması caizdir, بِالْإِبْتِدَاءِ ibtida, yəni mübtəda olaraq, فَالْجُمْلَةُ بَعْدَهُ O halda o mübtədadan sonra gələn cümlə, خَبَرٌ xəbəridir, وَ نَصْبُهُ Zeyd sözünü nəsb etmək də caizdir, بِإِضْمَارِ zamiri gizlətməklə, yəni زَيْدًا ضَرَبْتُهُ demək əvəzinə zamiri gizlədib زَيْدًا ضَرَبْتُ deyə bilərik. Müəllifin verdiyi fiillər; ضَرَبْتُ “vurdum” və أَهَنْتُ “əzizlədim” və وَ جَاوَزْتُ “keçdim” kimi. وَاجِبَةَ الْحَذْفِ zamirin hazf olunması vacibdir, فَلاَ مَوْضِعَ لِلْمُجْلَةِ بَعْدَهُ Zeyd sözündən sonrakı cümlənin yeri yoxdur, وَ يَتَرَجَّحُ النَّصْبُ nəsb üstün tutulur, فِي نَحْوِ; bu misalda; زَيْدًا إِضْرِبْهُ “Zeydə vur”, لِلطَّلَبِ tələb olduğu üçün, وَ نَحْوُ; bu misalda; وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا “Oğru kişi və oğru qadının əllərini kəsin” Maidə 38, مُتَأَوَّلٌ təvil edilmişdir, وَ فِي نَحْوِ; bu misalda; وَ الْأَنْعَامَ خَلْقَهَا لَكُمْ “Heyvanları yaratması sizin üçündür” Nəhl 5, لِلتَّنَاسُبِ uyğunluq üçün, وَ نَحْوِ; bu misalda; أَ بَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ “Bizdən bir insana tabe olacağıq?” Qəmər 24, وَ مَا زَيْدًا رَأَيْتُهُ “Gördüyüm Zeyd deyil”, لِغَلَبَةِ الْفِعْلِ fiilin üstün olması səbəbilə, وَ يَجِبُ فِي نَحْوِ; bu misalda vacibdir; إِنْ زَيْدًا لَقِيتَهُ فَأَكْرِمْهُ “Əgər Zeyd ilə qarşılaşsan ona hörmət et”, هَلاَّ زَيْدًا أَكْرَمْتَهُ “Zeydə hörmət etsəydin”, لِوُجُوبِهِ vaciblik səbəbilə, وَ يَجِبُ الرَّفْعُ فِي نَحْوِ; bu misalda ref olması vacibdir, خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ يَضْرِبُهُ عَمْرٌو “Çıxdım, bir də gördüm ki, Amr Zeydi döyür”, لِإِمْتِنَاعِهِ imtina səbəbilə, وَ يَسْتَوِيَانِ فِي نَحْوِ bu misalda nəsb və ref bərabərdir; زَيْدٌ قَامَ أَبُوهُ “Zeyd, atası ayaqda olan”, və عَمْرٌو أَكْرَمْتُهُ “Amra hörmət etdim”, لِلتَّكَافُؤِ bərabərlik olduğu üçün, وَ لَيْسَ مِنْهُ; yəni iştigal babından deyil; وَ كُلُّ شَيْئٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ “Etdikləri bütün şeylər kitablar içindədir” Qəmər 52, وَ أَ زَيْدٌ ذُهِبَ بِهِ və “Zeydəmi getdilər” kimi.
İştigâl Babı
زَيْدًا ضَرَبْتُهُ
“Ona Zeydə vurdum”,
ضَرَبْتُ أَخَاهُ
“Onun qardaşına vurdum”
مَرَرْتُ بِهِ
“Ona rast gəldim” kimi misallarda Zeyd sözünü mübtəda edərək ref etmək caizdir. Ondan sonra gələn cümlə isə mübtədanın xəbəridir. Vacib olduğu halda;
ضَرَبْتُ
“vurdum” və
أَهَنْتُ
“darıxdım” və
جَاوَزْتُ
“keçdim”
fellərində zamiri gizlədib Zeyd sözünü nəsb etmək caizdir. Yəni زَيْدًا ضَرَبْتُهُ deməyib zamiri gizlədib زَيْدًا ضَرَبْتُ deyə bilərik. Burada Zeyd sözü qabaqcadan gəlmiş məful olur. Zeyddən sonrakı cümlənin i'rabdan məhəlli yoxdur.
Bu misalda tələb felindən dolayı ismin nəsb edilməsi üstün tutulur;
زَيْدًا إِضْرِبْهُ
“Zeydə vur” kimi. Fildə tələb mənası olduğu üçün Zeyd sözü nəsb olaraq gəlmişdir. Bununla yanaşı;
وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا
“Oğru kişi və oğru qadının əllərini kəsin” ayəsində سَارِقُ və سَارِقَةُ sözləri təvil edilmişdir. Bu ayədə də;
وَ الْأَنْعَامَ خَلْقَهَا لَكُمْ
“Heyvanları yaratması sizin üçündür” əvvəlki ayə ilə əlaqəsi olduğu üçün الأنعامَ sözü nəsbdir.
أَ بَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ
“Bizdən bir insana mı tabe olacağıq” bu və,
وَ مَا زَيْدًا رَأَيْتُهُ
“Gördüyüm Zeyd deyil” misallarında fəl üstün olduğu üçün بَشَرًا və زَيْدًا sözləri nəsbdir.
إِنْ زَيْدًا لَقِيتَهُ فَأَكْرِمْهُ
“Əgər Zeyd ilə qarşılaşsan ona ikram et” və,
هَلاَّ زَيْدًا أَكْرَمْتَهُ
“Zeydə ikram etsənə” tərkiblərində isə vacibliyindən dolayı زَيْدًا sözləri nəsbdir. Yəni amillərinə görə nəsb olmaq məcburiyyətindədirlər.
خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ يَضْرِبُهُ عَمْرٌو
“Çıxdım bir də nə görüm, Amr Zeydi döyür” misalında feli təqdir etmək mümkün olmadığı üçün زيد sözünün rəf oxunması caizdir.
زَيْدٌ قَامَ أَبُوهُ
“Zeyd, atası ayaqda olandır” və,
عَمْرٌو أَكْرَمْتُهُ
“Amra ikram etdim” misallarında bərabərlikdən dolayı زَيْد və عَمْر sözləri üçün rəf və nəsb caizdir.
وَ كُلُّ شَيْئٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ
“Etdikləri bütün şeylər kitablarladır” və,
أَ زَيْدٌ ذُهِبَ بِهِ
“Zeydə mi gedildi” tərkiblərində isə məşğuliyyət yoxdur.