Fail babı
بَابُ الْفَاعِلِ
بَابٌ الْفَاعِلُ مَرْفُوعٌ كَقَامَ زَيْدٌ وَ مَاتَ عَمْرٌو. وَ لاَ يَتَأَخَّرُ عَامِلُهُ عَنْهُ. وَ لاَ تَلْحَقُهُ عَلاَمَةُ تَثْنِيَةٍ وَ لاَ جَمْعٍ بَلْ يُقَالُ؛ قَامَ رَجُلاَنِ وَ قَامَ رِجَالٌ وَ قَامَ نِسَاءٌ، كَمَا يُقَالُ؛ قَامَ رَجُلٌ. وَ شَذَّ؛ يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلاَئِكَةٌ بِاللَّيْلِ، أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ. وَ تَلْحَقُهُ عَلاَمَةُ تَأْنِيثٍ إِنْ كَانَ مُؤَنَّثًا كَقَامَتْ هِنْدٌ وَ طَلَعَتِ الشَّمْسُ. وَ يَجُوزُ الْوَجْهَانِ فِي مَجَازِيِّ التَّأْنِيثِ الظَّاهِرِ، نَحْوُ؛ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ يونس ٥٧، فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ الأنعام ١٥٧. وَ فِي الْحَقِيقِيِّ الْمُنْفَصِلِ، نَحْوُ؛ حَضَرَتِ الْقَاضِيَ أمْرَأَةٌ. وَ الْمُتَّصِلُ فِي بَابِ نِعْمَ وَ بِئْسَ، نَحْوُ؛ نِعْمَتِ الْمَرْأَةُ هِنْدٌ وَ بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ دَعْدٌ. وَ فِي الْجَمْعِ، نَحْوُ؛ قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا الحجرات ١٤، إِلاَّ جَمْعَيِ التَّصْحِيحِ فَكَمُفْرَدَيْهِمَا، نَحْوُ؛ قَامَ الزَّيْدُونَ وَ قَامَتِ الْهِنْدَاتُ. وَ إِنَّمَا امْتَنَعَ فِي النَّثْرِ؛ مَا قَامَتْ إِلاَّ هِنْدٌ، لِأَنَّ الْفَاعِلَ مُذَكَّرٌ مَحْذُوفٌ، كَحَذْفِهِ فِي نَحْوِ؛ أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا البلد ١٤، وَ قُضِيَ الْأَمْرُ يوسف ٤١، وَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ ابْصِرْ مريم ٣٨. وَ يَمْتَنِعُ فِي غَيْرِهِنَّ. وَ الْأَصْلَ أَنْ يَلِيَ عَامِلَهُ وَ قَدْ يَتَأَخَّرُ جَوَازًا، نَحْوُ؛ وَ لَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ القمر ٤١، وَ كَمَا أَتَى رَبَّهُ مُوسَى عَلَى قَدَرٍ، وَ وُجُوبًا، نَحْوُ؛ وَ إِذِ ابْتَلَى اِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ البقرة ١٢٤، وَ ضَرَبَنِي زَيْدٌ. وَ قَدْ يَجِبُ تَأْخِيرُ الْمَفْعُولِ كَضَرَبْتُ زَيْدًا وَ مَا أَحْسَنَ زَيْدًا وَ ضَرَبَ مُوسَى عِيسَى، بِخِلاَفِ؛ أَرْضَعَتِ الصُّغْرَى الْكُبْرَى. وَ قَدْ يَتَقَدَّمُ عَلَى الْعَامِلِ جَوَازًا، نَحْوُ؛ فَرِيقًا هَدَى الأعراف ٣٠، وَ وُجُوبًا، نَحْوُ؛ أَّيًّا مَا تَدْعُوا الإسراء ١١٠. وَ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ نِعْمَ أَوْ بِئْسَ فَالْفَاعِلُ إِمَّا مُعَرَّفٌ بِاَلِ الْجِنْسِيَّةِ، نَحْوُ؛ نِعْمَ الْعَبْدُ ص ٣٠، أَوْ مُضَافٌ لِمَا هِيَ فِيهِ، نَحْوُ؛ وَ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ النحل ٣٠، أَوْ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ مُفَسَّرٌ بِتَمْيِيزٍ مُطَابِقٍ لِلْمَخْصُوصِ، نَحْوُ؛ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً الكهف ٥٠
بَابٌ başqa bir bab, الْفَاعِلُ fail babıdır, مَرْفُوعٌ fail merfu olur, كَ kimi, قَامَ زَيْدٌ "Zeyd qalxdı" ifadəsindəki زَيْدٌ kimi, مَاتَ عَمْرٌو "Amr öldü" misalında عَمْرٌو kimi, وَ لاَ يَتَأَخَّرُ sonra gəlməz, gecikdirilməz, عَامِلُهُ عَنْهُ failin amili faildən, وَ لاَ تَلْحَقُهُ və failin amilinə (felinə) qoşulmaz, عَلاَمَةُ تَثْنِيَةٍ təsniyə əlaməti, وَ لاَ جَمْعٍ və cəm əlaməti, بَلْ يُقَالُ əksinə belə deyilir; قَامَ رَجُلاَنِ "iki adam qalxdı", وَ قَامَ رِجَالٌ və "adamlar qalxdı", və وَ قَامَ نِسَاءٌ "qadınlar qalxdı" kimi. كَمَا يُقَالُ belə deyildiyi kimi; قَامَ رَجُلٌ "bir adam qalxdı", وَ شَذَّ aşağıdakı misallar isə şazzdır, yəni qayda xaricidir; يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلاَئِكَةٌ بِاللَّيْلِ "Sizin aranızda mələklər gecə ard-arda gəlir" kimi, أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ "Onlar məni çıxaracaqlarmı" kimi, وَ تَلْحَقُهُ عَلاَمَةُ تَأْنِيثٍ və felə müənnəslik əlaməti qoşular, إِنْ كَانَ مُؤَنَّثًا əgər fail müənnəsdirsə, كَ kimi, قَامَتْ هِنْدٌ "Hind qalxdı" və طَلَعَتِ الشَّمْسُ "günəş doğdu" kimi. وَ يَجُوزُ الْوَجْهَانِ iki variant caizdir, فِي مَجَازِيِّ التَّأْنِيثِ الظَّاهِرِ zahir isim olan məcazi müənnəslərdə, نَحْوُ misalı belədir; قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ "Rəbbinizdən sizə nəsihət gəldi" Yunus 57, فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ "Sizə dəlil gəldi" Ənam 157 ayələrində بَيِّنَةٌ və مَوْعِظَةٌ məcazi müənnəs olduqları üçün fel ya جَاءَتْ, ya جَاءَ kimi gəlir. وَ فِي الْحَقِيقِيِّ الْمُنْفَصِلِ Amili ayrılmış olan həqiqi müənnəsdə də iki variant mümkündür, نَحْوُ misalı belədir; حَضَرَتِ الْقَاضِيَ أمْرَأَةٌ "Hakimə bir qadın gəldi". وَ الْمُتَّصِلُ amili birləşmiş olan həqiqi müənnəs, فِي بَابِ نِعْمَ وَ بِئْسَ bi’se (nə pis) və ni’me (nə yaxşı) ifadələrinin babındandır, نَحْوُ misalı belədir; نِعْمَتِ الْمَرْأَةُ هِنْدٌ "Hind nə gözəl qadındır", və وَ بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ دَعْدٌ "Da’d nə pis qadındır" kimi, وَ فِي الْجَمْعِ və cəmdə də iki variant caizdir, نَحْوُ misalı belədir; قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا "Ərəblər inandıq dedilər" Hucurat 14 ayəsində قَالَ də ola bilərdi, إِلاَّ جَمْعَيِ التَّصْحِيحِ ancaq iki düzgün cəm, yəni iki variantda deyil, فَكَمُفْرَدَيْهِمَا çünki onlar müfrəd kimi olur, نَحْوُ misalı belədir; قَامَ الزَّيْدُونَ "Zeydlər gəldi", قَامَتِ الْهِنْدَاتُ "Hindlər qalxdı" kimi. وَ إِنَّمَا امْتَنَعَ فِي النَّثْرِ ancaq nəsrdə, yəni düz yazıda مَا قَامَتْ إِلاَّ هِنْدٌ "Yalnız Hind qalxdı" demək caiz deyil, لِأَنَّ الْفَاعِلَ مُذَكَّرٌ مَحْذُوفٌ çünki burada fail gizli və müzekkerdir, كَحَذْفِهِ فِي نَحْوِ aşağıdakı misalda failin gizlənməsi kimi; أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا "...və ya aclıq günündə yetimi doyurmaq..." Beled 14, وَ قُضِيَ الْأَمْرُ "İş (hökm) yerinə yetirildi" Yusuf 41, وَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ ابْصِرْ "Onlar necə eşitdi və gördü" Məryəm 38, وَ يَمْتَنِعُ فِي غَيْرِهِنَّ sadalanan yerlərdən başqa failin gizlənməsi qadağandır. وَ الْأَصْلُ əsas olan, أَنْ يَلِيَ gəlməsidir, عَامِلَهُ failin amilinin ardınca gəlməsidir, وَ قَدْ يَتَأَخَّرُ JOVAZƏN bəzən fail amilinin ardınca deyil, bir neçə söz sonra gəlir, نَحْوُ misalı belədir; وَ لَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ "And olsun Firon ailəsinə xəbərdarlıq edənlər gəldi" Qamer 41, ayədə fail olan اَلنُّذُرُ sözü meful olan آلَ فِرْعَوْنَ sözündən sonra gəlmişdir, وَ كَمَا أَتَى مُوسَى عَلَى قَدَرٍ "Musanın bir ölçü ilə gəldiyi kimi" ifadəsində meful olan رَبَّهُ sözü gizlidir, olunca أَتَى رَبَّهُ مُوسَى عَلَى قَدَرٍ "Musa Rəbbinə bir ölçü ilə gəldi" olur. Bu misalda أَتَى keçmiş zaman feli, رَبَّ mefulun bih, ـهُ izafə, مُوسَى gecikmiş fail, عَلَى قَدَرٍ cər məcrur, أَتَى felinə bağlıdır. Burada mefulun bih olan رَبَّ sözü fail olan مُوسَى sözündən əvvəl gəlmişdir. Müəllif demişdi ki, əsas olan failin amilinin ardınca gəlməsidir, yəni failin ən güclü amil olan felin ardınca gəlməsidir. Əgər belə olsaydı أَتَى مُوسَى رَبَّهُ عَلَى قَدَرٍ deyərdik. Deməli, sağdan sola fel, fail, meful sıralamasında fail mefuldan sonra da gələ bilər. Bu Cerir adlı şairin bir şeiridir və davamına ehtiyac yoxdur, ona görə kitablarda عَلَى قَدَرِ tenvinsiz yazılır, çünki ifadə davam edir. Biz cümləni bu qədər düşünərək عَلَى قَدَرٍ dedik. Məqsədimiz failin amilinin ardınca gəlmədiyini, araya başqa sözlərin girdiyini göstərməkdir. Tamı və təfsilatı kitabın şərhində veriləcəkdir. وَ وُجُوبًا bəzən failin gecikdirilməsi vacib olur, yəni gecikdirmə işi mütləq edilir, نَحْوُ misalı belədir; وَ إِذِ ابْتَلَى اِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ "Rəbbi İbrahimi sınadığı zaman..." Bəqərə 124 ayəsində olduğu kimi. Burada وَ isti'naf vavı, إِذْ zaman zərfi, إِبْتَلَى keçmiş zaman feli, اِبْرَاهِيمَ qabaqcadan meful, رَبُّ gecikmiş fail və izafə, ـهُ izafə kimi. وَ ضَرَبَنِي زَيْدٌ və "Zeyd mənə vurdu" kimi. ضَرَبَ keçmiş zaman feli, نِ qoruyucu nun, ـي mansub birləşmiş zamir, زَيْدٌ fail. Göründüyü kimi meful faildən əvvəl gəldi. Belə etmək vacibdir. Meful ilə failin yer dəyişməsi vurğunu ortaya çıxarır. Yəni "Fatih İstanbul'u fəth etdi" demək ilə "İstanbul'u Fatih fəth etdi" demək eyni deyil. Birincidə vurğu "Fatih" sözündədir, ikincidə "İstanbul" sözündədir. وَ قَدْ يَجِبُ تَأْخِيرُ الْمَفْعُولِ fail necə gecikdirildisə, mefulun da gecikdirilməsi vacibdir, كَ aşağıdakı misalda olduğu kimi; ضَرَبْتُ زَيْدًا "Zeydə vurdum" və مَا أَحْسَنَ زَيْدًا "Zeyd nə gözəl oldu" və ضَرَبَ مُوسَى عِيسَى "Musa İsa'yı döydü" kimi, بِخِلاَفِ ancaq aşağıdakı mefulun gecikdirilməsinin əksinədir, أَرْضَعَتِ الصُّغْرَى الْكُبْرَى "Kiçik böyüyü əmizdirdi" ifadəsində kiçik olan böyüyü əmizdirə bilməz. Deməli, fail və meful zənn etdiyimiz sözlər elə deyil. الصُغْرَى sözü fail deyil, mefuldur, الكُبْرَى sözü meful deyil, faildir. Yalnız burada fail gecikdirilmişdir. Mənası "Böyük kiçiyi əmizdirdi" olur. Hər zaman fel, fail, meful sırası olmaya bilər. ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا "Zeyd Amrı döydü" deyərkən dammə və fətadan kimin fail, kimin meful olduğunu anlayırıq. Amma ضَرَبَ عِيسَى مُوسَى deyərkən zahirdə bir irab əlaməti görmürük. İsa mı fail, Musa mı bilmirik. Bu səbəbdən əsas olan amildən sonra failin, sonra mefulun gəlməsidir. Ancaq verilən misallardan failin də, mefulun da gecikdirildiyini görürük. وَ قَدْ يَتَقَدَّمُ bəzən meful öndə gəlir, عَلَى الْعَامِلِ amil üzərinə, جَوَازًا caiz olaraq, نَحْوُ misalı belədir; فَرِيقًا هَدَى "bir dəstəni hidayətə çatdırdı" Əraf 30, وَ وُجُوبًا mefulun gecikdirilməsi vacib də olur, نَحْوُ misalı belədir; أَيًّا مَا تَدْعُوا "Hansını çağırırsınız çağırın..." İsra 110, أَيًّا şərt ismi, nasb məqamında mefulun bih, مَا əlavə məna, تَدْعُوا cəzmli muzari, sondakı vav fail, elif isə fərqləndirmək üçündür. وَ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ əgər fel olarsa, نِعْمَ أَوْ بِئْسَ ni’me və bi’se, فَالْفَاعِلُ o halda fail, إِمَّا مُعَرَّفٌ ya müəyyən olur, بِاَلِ الْجِنْسِيَّةِ cinslik əlaməti ilə, yəni cinsə işarə edən elif lam ilə, نَحْوُ misalı belədir; نِعْمَ الْعَبْدُ "Nə gözəl qul" Sad 30, burada اَلْعَبْدُ sözündəki elif lam cins bildirir, ، أَوْ مُضَافٌ və ya izafə olur, لِمَا هِيَ فِيهِ özündə olana, نَحْوُ misalı belədir; لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ "Müttəqilər üçün nə gözəl yurd" Nəhl 30, أَوْ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ və ya gizli zamirdir, مُفَسَّرٌ izah olunmuş, بِتَمْيِيزٍ مُطَابِقٍ uyğun təyini ilə, لِلْمَخْصُوصِ xüsusi olan üçün, نَحْوُ misalı belədir; بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً "Zalım üçün nə pis dəyişiklikdir" Kəhf 50.
Fail Babı
Başqa bir bab fail babıdır. Fail merfu olur, yəni ref əlamətinə malikdir, misal;
قَامَ زَيْدٌ
"Zeyd qalxdı" ifadəsində قَامَ fel və زَيْدٌ faildir, failler merfuatdandır və زَيْدٌ sözü müfrəd munsarif olduğu üçün ref əlaməti dammədir.
مَاتَ عَمْرٌو
"Amr öldü" ifadəsində مَاتَ fel və عَمْرٌو faildir, failler merfuatdandır və عَمْرٌو sözü müfrəd munsarif olduğu üçün ref əlaməti dammədir.
Failin amili, faildən sonra gələ bilməz, yəni amil fail üzərinə gecikdirilə bilməz. Əvvəlcə amil olmalıdır ki, nə əməl edəcəyini bilək. Failin amilinə təsniyə və cəm əlamətləri qoşulmaz. Əksinə belə deyilir;
قَامَ رَجُلاَنِ
"İki adam qalxdı" fail təsniyə olmasına baxmayaraq amili olan keçmiş fel müfrəd formadadır və قَامَا yazılmayıb.
قَامَ رِجَالٌ
"Adamlar qalxdı" fail cəm olmasına baxmayaraq amili olan keçmiş fel müfrəd formadadır və قَامُوا yazılmayıb.
Bunlara əlavə olaraq şazz, yəni qayda xarici olanlar aşağıdakı iki misalda görünür;
يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلاَئِكَةٌ بِاللَّيْلِ
"Sizin aranızda mələklər gecə ard-arda gəlir" ifadəsində fail مَلاَئِكَةٌ sözü cəm olduğu halda amili olan söz yuxarıdakı qaydaya görə يَتَعَاقَبُ kimi müfrəd gəlməli idi, amma cəm gəlmişdir.
أَوَمُخْرِجِيَّ هُمْ
"Onlar məni çıxaracaqlarmı" ifadəsində هُمْ zamiri cəm olan fail olmasına baxmayaraq amili olan söz müfrəd gəlməyib. Bu iki misal qayda xaricidir.
Əgər amil tə’nis əlaməti varsa və fail müənnəsdirsə, ona əlavə olunur, misal:
قَامَتْ هِنْدٌ
"Hind qalxdı" və,
طَلَعَتِ الشَّمْسُ
"Günəş doğdu" kimi. Şəms sözü mənəvi müənnəs olduğu üçün amilinə tə’nis əlaməti əlavə olunub.
Zahir məcazi müənnəs üçün isə amilinə tə’nis əlamətinin əlavə olunub-olunmamasının iki tərəfi vardır, misalları belədir:
قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ
"Rəbbinizdən sizə nəsihət gəlmişdi" və,
فَقَدْ جَاءَكُمْ بَيِّنَةٌ
"Sizə dəlillər gəlmişdi" kimi.
Amili müstəqil olan həqiqi müənnəsdə də amilinə tə’nis əlamətinin əlavə olunub-olunmamasının iki tərəfi vardır, misal:
حَضَرَتِ الْقَاضِيَ أمْرَأَةٌ
"Hakimə bir qadın gəldi" ifadəsində həqiqi müənnəs olan və fail olan إِمْرَأَةٌ sözü gecikdirilmişdir və amili ilə arası açılmışdır.
Amili birləşmiş olan həqiqi müənnəsdə isə amilinə tə’nis əlamətinin əlavə olunub-olunmaması بِئْسَ və نِعْمَ kimi tərif və tənqid fellərinin babında caizdir, misal:
نِعْمَتِ الْمَرْأَةُ هِنْدٌ
"Hind nə gözəl qadındır" və,
وَ بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ دَعْدٌ
"Da’d nə pis qadındır" kimi. Burada نِعْمَ الْمَرْأَةُ və ya بِئْسَ الْمَرْأَةُ deyə bilərdik. Amma üstünlük olaraq müənnəs də deyilə bilər.
Cəmdə də iki tərəf caizdir.
قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا
"Ərəblər inandıq dedi" ifadəsində amil قَالَ də ola bilər قَالَتْ də ola bilər. Əksəriyyətlə قَالَ olur. قَالَتْ kimi müənnəs gəlməsinin səbəbi qeyri-aqil sözlərin cəmini müənnəs hökmündə görmələridir. Məsələn, niyə مَوْجُودَاتٌ deyirlər də مَوْجُودُونَ demirlər varlıqlar üçün. İnsan xaricindəkilərin qeyri-aqil olmasından dolayı müənnəs forma istifadə olunur. Yəni رَبُّ الْعَالَمِينَ deyərkən "aləmlərin rəbbı" demiş oluruq. Burada عَالَمٌ sözünün cəmini niyə müzəkkər formada gətirmişlər deyə soruşsaq, əgər aləmləri qeyri-aqil görüb رَبُّ الْعَالَمَاتِ desəydik, aqil olan insan bu sözün əhatəsindən çıxardı. Yuxarıdakı misalda cəm formada olan اَلْأَعْرَابُ sözü işarə etdiyi insanlar deyil, cins olaraq götürüldüyü üçün qeyri-aqil sayılıb amilinə tə’nis əlaməti verilmişdir.
Amma cəmi müzəkkər musahhah və cəmi müənnəs musahhah yuxarıdakı ifadələrdən istisna olub amilləri müfrədləri üzrə gəlir. Fail müzəkkərdirsə amili müzəkkər, fail müənnəsdirsə amili müənnəs olur, misal:
قَامَ الزَّيْدُونَ
"Zeydlər qalxdı" kimi,
قَامَتِ الْهِنْدَاتُ
"Hindlər qalxdı" kimi.
Amma nəsrdə, yəni düz yazıda:
مَا قَامَتْ إِلاَّ هِنْدٌ
"Ancaq Hind qalxdı" demək caiz deyil. Əslində belə bir cümləni مَا قَامَ أَحَدٌ إِلاَّ هِنْدٌ "Hinddən başqa heç kim qalxmadı" kimi. Cümlənin əsas təqdirində görüldüyü kimi أَحَدٌ sözü müzəkkər faildir və هِنْدٌ sözü də ondan bədəl olur. Ərəb dilində düz yazıda belə مَا قَامَتْ إِلاَّ هِنْدٌ yazmazlar, çünki burada fail, yəni أَحَدٌ sözü gizli müzəkkər bir sözdür. Bu misallarda olduğu kimi:
أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيمًا
"... və ya aclıq günündə yetimi doyurmaqdır.." ifadəsində إِطْعَامٌ məstərinin faili bir naib olmadan gizlədilə bilər. Məstarların failindən başqa bir fiilin faili gizlədilərsə naib-i fail gələ bilər. Dəlillərlə fail də gizlədilə bilər, amma əsas demək istədiyimiz məstarın strukturundakı hadisə mənasını yerinə yetirmək üçün mövcud olacaq faili birbaşa gizlədə bilərik. Ayənin mənasında إِطْعَامٌ "doyurmaqdır" deyərkən filan şəxsin (sözügedən) bu əməli etməsindən bəhs edilir. O filan şəxs faildir və məstarın varlığı o failin gizlədilməsinə səbəb olur.
وَ قُضِيَ الْأَمْرُ
"İş (hökm) yerinə yetirildi, edildi" ifadəsində fail gizlədiləndə yerinə əvvəl meful olan اَلْأَمْرُ sözü məhəllən mərfu olmaq üzrə naib-i faildir.
وَ أَسْمِعْ بِهِمْ وَ ابْصِرْ
"Onlar nə qəribə eşitdi və gördü" ifadəsində isə vav hərfi sayəsində ilk hissədəki fail olan هِمْ sözü ikinci hissədə təkrar qeyd edilməyib. أَسْمِعْ بِهِمْ وَ أبْصِرْ بِهِمْ demək lazım idi, amma ikinci hissədən fail olan هِمْ sözü gizlədilib.
Bu sadalanan yerlərdən başqa failin gizlədilməsi caiz deyil.
Əsas olan failin amilinin ardınca gəlməsidir, amma bəzən fail icazə ilə gecikdirilir, yəni dərhal amilinin ardınca gəlmir, araya söz girə bilər, misal:
وَ لَقَدْ جَاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ
"And olsun Firon ailəsinə xəbərdarlıq edənlər (nəzirlər) gəlmişdi" ifadəsində fail olan النُّذُرُ sözü amili olan جَاءَ sözünün ardınca gəlməyib, araya meful olan آلَ فِرْعَوْنَ sözü girib. Digər misal isə:
وَ كَمَا أَتَى مُوسَى عَلَى قَدَرٍ
"Musanın bir ölçü üzrə gəldiyi kimi" kimidir. Təfsilatı yuxarıda izah olunub.
Bəzən də failin amilinin ardınca gəlməməsi vacib olur, misal:
وَ إِذِ ابْتَلَى اِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ
"Rəbbi İbrahimi sınadığı zaman..." ifadəsindəki رَبُّ faili kimi. Digər misal:
ضَرَبَنِي زَيْدٌ
"Zeyd mənə vurdu" ifadəsində fail زَيْدٌ sözü amili ardınca gəlməyib, gecikdirilib. Fəil əvvəl mefulu aldı. Normalda fəili failə isnad edib mefulə təsir etdiririk. Amma burada fəil isnad işi olmadan mefulunu aldı və fail gecikdirildi.
Bəzən də meful gecikdirilir, misal:
ضَرَبْتُ زَيْدًا
"Zeydə vurdum" kimi. Bu ən klassik quruluşdur.
ضَرَبَ مُوسَى عِيسَى
"Musa İsanı döydü" kimi, əlavə məlumatlar yuxarıda izah olunub.
Amma indi deyiləcək mefulun gecikdirilməsi əksinədir:
أَرْضَعَتِ الصُّغْرَى الْكُبْرَى
"Kiçik böyüyü əmizdirdi" ifadəsində yuxarıda izah etdiyimiz kimi amildən sonra gələn mefulmu yoxsa failmi bilmirik. Dəlil ilə başa düşə bilərik. Kiçiyin böyüyü əmizdirməsi məntiqli deyil, amma böyüyün kiçiyi əmizdirməsi normaldır. O halda ifadəyə baxanda fail olan الْكُبْرَى sözü gecikdirilmiş, meful olan الصُّغْرَى sözü qabağa çəkilmişdir.
Bəzən amil mefuldan sonra gəlir, yəni icazə ilə gecikdirilə bilər, misal:
فَرِيقًا هَدَى
"Bir qrupu hidayətə çatdırdı"
Bəzən bu mefulun gecikdirilməsi vacib olur, misal:
أَيًّا مَا تَدْعُوا
"Hansını çağırırsınız çağırın..." ayəsində olduğu kimi.
Əgər fəil بِئْسَ və نِعْمَ kimi tərif və tənqid fəili olarsa, o halda fail əl-i cins (cins üçün əlif lam) ilə müəyyən olur, misal:
نِعْمَ الْعَبْدُ
"Nə gözəl qul" kimi.
Və ya بِئْسَ və نِعْمَ kimi tərif və tənqid fəilinin faili əlif lamlı sözə muzaf olur, misal:
وَ لَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ
"Müttəqilərin yurdu nə gözəldir" kimi. نِعْمَ fəilinin faili əlif lamlı ismə muzaf olan دَارُ sözüdür.
Və ya بِئْسَ və نِعْمَ kimi tərif və tənqid fəilinin faili məxsusa uyğun bir təmiz ilə təfsir olunan gizli zamir ola bilər, misal:
بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلاً
"Zalım insanlar üçün nə pis bir dəyişiklikdir" ifadəsində بِئْسَ fəilinin altında هُوَ zamiri vardır. Yəni بِئْسَ deyərkən "o pis yer" ifadə olunur. لِلظَّالِمِينَ sözü ilə "zalım insanlar üçün" deyərək بِئْسَ fəilinin altındakı gizli zamir ilə uyğunlaşdırırıq. Təmiz ilə təfsir olunması üçün də təmiz olan بَدَلاً sözü gəlmişdir. Qısacası بِئْسَ sözünün altındakı o gizli هُوَ zamiri لِلظَّالِمِينَ məxsusuna uyğun olan بَدَلاً təmiz ilə təfsir olunmuş olur.