Hamdele ve Salvele Bölməsi

اَلْحَمْدُ لِلهِ; Yəni, hər bir hamdın fərdi və ya hamd kəlməsi ilə ifadə olunan məlum həqiqət, Allah kəlməsi ilə tanınan, varlığı vacib olan Zat üçün, hamd edənlərin hamdlarının hamısını haqq edən, Zatına və sifətlərinə, həmçinin əşyaların və ərazin yaradılmasına görə hamd Ona məxsusdur.

رَبِّ; Cər halında Allah kəlməsinin sifəti olur və həmçinin mədhin kamilliyinə görə rabbi sözünün nəsb və ya rəfi halında olması da caizdir.

الْعَالَمِينَ; Yəni, aləmlərin sahibi, tərbiyəçisi və yaradıcısıdır.

وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ; Salat və salam sözləri bir-birinə bağlanır və təfsir məqsədilə gətirilir; çünki salat və salam hər ikisi rəhmət mənasındadır.

عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ; Cər halında Muhəmməd kəlməsi ya sifət, ya da "xeyirli məxluq" sözünün əvəzi və ya ona izah olaraq bağlanır; həmçinin mədh məqsədilə nəsb və ya rəfi halında olması da caizdir.

وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ; "Xeyirli məxluq" sözünə bağlanır, lakin Muhəmməd kəlməsinə bağlanması caiz deyil, əks halda "xeyirli məxluq" üçün izah olardı, amma belə deyil.

اَلْحَمْدُ لِلهِ Hamd Allah üçündür. أَيْ yəni, كُلُّ فَرْدٍ hər bir fərd, مِنْ أَفْرَادِ الْحَمْدِ hamdın fərdlərindən, أَوِ və ya, الْحَقِيقَةُ الْمَعْلُومَةُ məlum həqiqət, أَلَّتِي elə həqiqət ki, يُعَبَّرُ ifadə olunur, عَنْهَا ondan, بِلَفْظِ الْحَمْدِ hamd kəlməsi ilə, لِلذَاتِ bir zat üçün, الْوَاجِبِ الْوُجُودِ vacibül-vücud, yəni varlığı zəruri olan, الْمُعْلَمِ tanınan, بِلَفْظِ اللهِ Allah kəlməsi ilə, الْمُسْتَحِقِّ haqq edən, لِجَمِعِ hamısını, الْحَمْدِ الْحَامِدِينَ hamd edənlərin hamdını, بِإِزَاءِ ذَاتِهِ onun (Allahın) zatına görə, وَ صِفَاتِهِ və onun sifətlərinə görə, وَ بِإِزَاءِ İCADA görə, الْأَعْيَانِ وَ الْأَعْرَاضِ əyan, yəni özü-özünə mövcud olan və əraz, yəni başqa bir şeylə mövcud olan. رَبِّ Rabbinə, بِالْجَرِّ cər halında oxunsa, صِفَةُ لَفْظَةِ اللهِ Allah kəlməsinin sifəti olur, وَ يَجُوزُ həmçinin caizdir, نَصْبُهُ وَ رَفْعُهُ rabbi sözünün rabbe kimi nəsb və rabbu kimi rəfi halında olması, عَلَى كَمَالِ الْمَدْحِ tam mədh üzərində. الْعَالَمِينَ Aləmlərin, أَيْ yəni, صَاحِبِ sahibi, أَنْوَاعِ الْعَالَمِ müxtəlif aləmlərin (insan, cin, bitki, cansız varlıqlar), وَ مُرَبِّيهَا və onların tərbiyəçisi, وَ مُوجِدِهَا və onların yaradıcısı. وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ və salat və salam, عَطْفٌ salam kəlməsi atıfdır (gizli olan salam kəlməsinin xəbəri), عَلَى قَوْلِهِ وَ الصَّلاَةُ və s-Salatu kəlməsi, عَلَى وَجْهِ التَّفْسِيرِ təfsir məqsədilə, izah üçün, إِذْ اَلصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ çünki salat və salam, كِلاَهُمَا hər ikisi, بِمَعْنَى الرَّحْمَةِ rəhmət mənasındadır. عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ ən xeyirli məxluq olan Muhəmmədə, بِالْجَرِّ Muhəmməd kəlməsi cər halında olarsa, صِفَةٌ sifətdir, أَوْ بَدَلٌ və ya əvəzi olur, خَيْرِ خَلْقِهِ kəlməsindən, yəni "xeyirli məxluq", أَوْ عَطْفٌ بَيَانٍ və ya ...

Atf-u beyan’dır, لَهُ xeyr sözü üçün, وَ يَجُوزُ نَصْبُهُ وَ رَفْعُهُ və Muhammed sözünün nəsb və rəf oxunması caizdir, عَلَى الْمَدْحِ medh üçün, وَ آلِهِ أَجْمَعِين və ailəsinin hamısına, آل sözü خَيْر sözü ilə matuftur, آل sözü مُحَمَّد sözü ilə atfedilmir. Əgər آل sözü مُحَمَّد sözü ilə atfedilsə, آل sözünün خَيْرِ خَلْقِهِ sözünün beyanı olması lazımdır. Yəni, yaradılışı ən xeyirli kimdir deyildikdə, آل olanlardır deyə o şəxsin və ya şəxslərin beyanı edilir. Təbii ki, vəziyyət belə deyil. Yəni آل sözü مُحَمَّد sözü ilə atfedilə bilməz. Qısaca olaraq, عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ tərkibi üzərinə bir sonra gələn وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ tərkibindəki آل “ailə, səhabələr, peyğəmbərə tabe olanlar və s.” sözü خَيْر sözü ilə atfedilərək matuf olur, خَيْر sözü matufun aleyhdir. Yəni عَلَى آلِهِ edərək daha əvvəl bəhs olunan salat və salamın “onun ailəsi üzərinə” olduğunu ifadə edirik və bu mümkündür. Bu atıf əməli عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ tərkibi üzərində مُحَمَّدٍ sözü üzərinə olmaz. Bəs edəriksə nə olar; عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ آلِهِ yəni salat və salam ən xeyirlisi üzərinə olsun, ən xeyirlidən məqsəd sifət və ya bədəl olaraq və ya atf-u beyan olaraq آلِهِ “onun ailəsi” sözü gəlir ki, belə deyilərsə peyğəmbərdən sonra ən xeyirlisi onun ailəsidir deyilər, digər peyğəmbərlər kənarda qalır. Təbii ki, belə deyilmir. اَلْحَمْدُ لِلهِ Yəni həmdin fərdlərindən hər biri və ya həmdin məlum həqiqəti ki, o “həmd” sözü ilə ifadə edilir və Allah sözü ilə bilinən və vacibül-vücud olan zat üçündür. O zat (yəni Allah sözü ilə bilinən), həmd edənlərin bütün həmdinə layiqdir. Onun bu layiqliyi, zatının, sifətinin, əyan və ərazı icad etməsi qarşılığındadır. رَبِّ Rabb sözü məcrur oxunduqda Allah sözünün sifətidir. Lakin tam bir medh ifadə etməsi üçün nəsb və rəfi caizdir. الْعَالَمِينَ Yəni müxtəlif-müxtəlif aləmlərin sahibidir, tərbiyə edən və icad edəndir. وَ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ Salam sözü, salat sözü üzərinə atıfdır. Salam sözü, salat sözünü təfsir etmək üçün gəlir. Çünki salat və salam sözləri rəhmət mənasındadır. عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ Muhammed sözü məcrur olduqda خَيْر sözündən sifət və ya bədəl olur. Və ya خَيْر sözündən atf-u beyan olur. Medh üçün Muhammed sözünün nəsb və rəf oxunması caizdir. وَ آلِهِ أَجْمَعِينَ آلِهِ sözü خَيْر sözü ilə matuftur. Lakin آلِهِ sözü مُحَمَّدٍ sözü ilə atfedilə bilməz. Əgər atfedilsə, آلِهِ sözü خَيْر sözü ilə beyan olur, təbii ki, bu vəziyyət belə deyil.