Cürcani Âvamilinin Şerhine Giriş

بِسْمِ اللهِ; Yəni Allahın adı ilə, Allahın adının köməyi ilə kitabı başlayırıq. Buradakı cər və məcrur (بِسْمِ) 'nəbtədi' (başlayırıq) sözünün gizli əlaqəsidir və gecikdirilmişdir ki, əlaqənin önə çəkilməsi məhdudiyyət və vurğulama ifadə etsin, həmçinin bu, "Lat və Uzza'nın adı ilə başlayırıq" deyənlərin fikrinə cavab olsun və batil məbudların adları ilə başlayanlara qarşı bir rədd olsun, həm də bu cər və məcrurun önə çəkilməsi ona xüsusi diqqət göstərmək üçündür.

اَلرَّحَمَنِ الرَّحِيمِ; Cər halında oxunsa, Allah sözünün sifəti olur və mövcud olan tərif üçün istifadə edilir. Rahman və Rahim sözlərinin nəsb halında olması da mümkündür, bu zaman tam tərif üçün olur və mənası: "Yəni Rahman və Rahim olan Allahı tərif edirəm." Rahman və Rahim sözlərinin rəf halında olması da mümkündür, bu da tam tərif üçün olur və mənası: "O Rahman və Rahimdir." Yəni Rahman və Rahim sözlərindəki mərhəmət, rəhmət və şəfqət kimi gözəl mənalarla Allahı tərif və mədh edirik.

وَ بِهِ; Yəni onun adının köməyi ilə özündən yardım istəyirik.

نَسْتَعِينُ; Cər və məcrur 'nəstəin' (yardım istəyirik) sözünün əlaqəsidir, önə çəkilmişdir ki, məhdudiyyət, cavab və vurğulama ifadə etsin.

بِسْمِ اللهِ Allahın adı ilə, أَيْ yəni, بِإِسْتِعَانَةِ köməyi ilə, اسْمِ اللهِ Allahın adının, نَبْتَدِئُ الْكِتَابَ kitaba başlayırıq, فَالْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ bu بِسْمِ cər və məcrur, صِلَةُ əlaqəsidir, نَبْتَدِئُ sözünün, الْمُقَدَّرِ gizli olan, مُؤَخَّرًا və gecikdirilmiş olaraq, لِيُفِيدَ ifadə etməsi üçün, تَقْدِيمُ الصِّلَةِ əlaqənin, yəni cər və məcrurun önə çəkilməsi, الْحَصْرَ məhdudiyyət mənasını, وَ لِيَكُونَ və olsun, رَدًّا cavab, عَلَى مَذْهَبِ bir məzhəbə qarşı, أَوْ عَلَى قَوْلِ və ya bir sözə qarşı, مَنْ يَقُولُ belə deyən; نَبْتَدِئُ بِسْمِ اللَّاتِ وَ الْعُزَّى “Lat və Uzza'nın adı ilə başlayırıq”, وَ غَيْرِ ذَلِكَ və bunun kimi digər, مِنْ أَسْمَاءِ adlardan, الْمَعْبُودَاتِ məbudların, الْبَاطِلَةِ batil olan, وَ لِلْإِهْتِمَامِ بِهِ və cər və məcrurun önə çəkilməsi ilə diqqət göstərmək üçündür. اَلرَّحَمَنِ الرَّحِيمِ Rahman və Rahim olan, بِالْجَرِّ bu Rahman və Rahim sözləri cər halında oxunsa, صِفَةُ لَفْظَةُ اللهِ Allah sözünün sifəti olurlar, لِمَوْجُودِ الْمَدْحِ tərifin mövcudluğu üçün, وَ يَجُوزُ və mümkündür, أَنْ يُنْصَبَ Rahman və Rahim sözlərinin nəsb halında olması, عَلَى كَمَالِ الْمَدْحِ tam tərif üçün, وَ التَّقْدِيرُ; və təqdiri belədir; أَعْنِي الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ Rahman və Rahim olmasını nəzərdə tutaraq Allahı tərif edirəm, وَ أَنْ يُرْفَعَ və Rahman və Rahim sözlərinin rəf halında olması da mümkündür, عَلَى كَمَالِ الْمَدْحِ yenə tam tərif üçün, وَ التَّقْدِيرُ; təqdiri isə; هُوَ الرَّحَمَنُ الرَّحِيمُ O Rahman və Rahimdir şəklindədir. Yəni Rahman və Rahim sözlərindəki mərhəmət, rəhmət və şəfqət kimi gözəl mənalarla Allahı tərif və mədh edirik. وَ بِهِ; və onunla, buradakı ba cər hərfi min cər hərfi kimidir, أَيْ yəni, بِإِسْتِعَانَةِ اسْمِهِ onun adının köməyi ilə,

نَطْلُبُ الْعَوْنَ – kömək istəyirik, مِنْ ذَاتِهِ – onun özündən. نَسْتَعِينُ; biz kömək istəyirik, əsli نَسْتَعْوِنُ şəklindədir və bu ifadədə vav hərfi əvvəlki hərfin səkin olması səbəbindən hərəkəsini ona verdi və ayn hərfi kəsrəli olunca, illet hərfi də ona uyğun olaraq ya hərfinə çevrildi. اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ – əvvəlki carr və mecrur, yəni بِهِ ifadəsi, صِلَةُ نَسْتَعِينُ – bu نَسْتَعِينُ ifadəsinin sılasıdır, yəni feil-dən sonra gəlməli idi, قَدَّمَ عَلَيْهِ – lakin بِهِ ifadəsi feil və failin önünə keçib, لِإِفَادَةِ – ifadə etmək üçün, الْحَصْرَ – hasr mənası, وَ الرَّدَّ – rəddetmə mənası, وَ الْإِهْتِمَامَ بِهِ أَيْضًا – və بِسْمِ-də olduğu kimi onunla diqqət üçün. بِسْمِ اللهِ Yəni Allahın adının köməyi ilə kitaba başlayırıq. Buradakı carr olan ba hərfi və mecrur olan isim ifadələri, نَبْتَدِئُ "biz başlayırıq" ifadəsinin müqəddər və muəxər olan sılasıdır. Yəni بِسْمِ ifadəsi نَبْتَدِئُ ifadəsindən sonra gəlməli idi. Carr və mecrur olan بِسْمِ ifadəsini, yəni نَبْتَدِئُ feil və failinin sılasını belə öndə vermək hasr üçündür. Yəni Allahın adını xüsusi etmək üçündür. Bununla yanaşı نَبْتَدِئُ بِسْمِ اللَّاتِ وَ الْعُزَّى "Lat və Uzza'nın adı ilə başlayırıq" deyənlərin sözünü və batil məbudların adlarını rədd etmək üçündür. Digər bir səbəb isə bu təqdim işi ilə Allahın adına diqqət göstərmək üçündür. اَلرَّحَمَنِ الرَّحِيمِ Rahman və rahim ifadələri mecrur oxunarsa, Allah ifadəsinin sifəti olurlar. Ən məşhur şəkildə olduğu kimi. Bu şəkildə sifət oxumaq rahman və rahim ifadələrinin yalnız mədh üçün gəldiyini göstərir. Yenə tam mədh üzərində nəsb edilə bilərlər, اَلرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ kimi. Tam mədh üzərində rəf edilmələri də caizdir, اَلرَّحَمْنُ الرَّحِيمُ kimi. Rahman və rahim ifadələri mecrur olunca sifət olur və mədh ifadə edir. Lakin sifət olmaqdan çıxıb məful olub mansub olunca və ya xəbər olub mərfu olunca daha çox mədh mənası daşıyır. وَ بِهِ Yəni onun (Allahın) adı ilə ondan (Allahdan) kömək istəyirik. Buradakı ba hərfi, min hərfi kimi işlənir. نَسْتَعِينُ Carr və mecrur olan بِهِ ifadəsi, نَسْتَعِينُ ifadəsinin sılasıdır. Lakin hasr, rədd və diqqət üçün بِهِ ifadəsi نَسْتَعِينُ ifadəsinin önünə çəkilmişdir. Qeyd: Yuxarıda qalın yazılmış mətnlər Âvamil-i Cürcani mətnidir. Digər hissələr Sadullah Sagir'in şərh mətnləridir.