Lafziyyət və Mənəviyyat Tərifləri
ƏMMƏ BAƏDU: FƏ İNNƏL ƏVAMİLƏ FİN-NƏHVİ; Əvamilin sifəti, yəni nəhv elminə aid olan əvamil, yəni nəhv əvamiləri, ümumi əvamil deyil.
MİƏTU ƏVAMİLİN; Yəni bu sayla məhdudlaşdırılmışdır.
ƏLƏ MƏ; Yəni o kitaba görə.
ƏLLƏFƏHU ŞEYX; Yəni "ƏLƏ MƏ ƏLLƏFƏHU ŞEYX" ifadəsi, miə (yüz) sözünün əlaqəsidir, bu mənanı ehtiva etdiyinə görə.
LƏFZİYYƏ; Yəni insanın dil ilə tələffüz etdiyi, yəni dilin bunda payı olan, məsələn "Dərəbə" sözündə olduğu kimi. "Dərəbə Zeydun" cümləsində "Dərəbə" ləfzidir. Bu "ləfziyyətun" sözü miə (yüz) sözünün bədəli və ya gizli mübtədanın xəbəri kimi ola bilər, yəni "bəziləri ləfzidir" və ya gizli mübtədanın xəbəri, yəni "minha ləfziyyə". Həmçinin fiil təqdirilə nasbı da caizdir, yəni "Ləfziyyə" sözünü nəzərdə tuturam.
MƏNƏVİYYƏ; Yəni dilin bunda heç bir payı olmayan, məsələn mübtəda və xəbərdə olan amil kimi. "Zeydun qaimun" cümləsində amil, ləfzi amillərdən uzaq olmaqdır, yəni isnad üçün. Şübhəsiz ki, "Zeydun qaimun" dedikdə, dilin rolu yalnız "Zeydun qaimun" sözlərindədir, amma təcrüddə (ləfzi amildən uzaq olmaqda) dilin rolu yoxdur, bu məntiqi bir şeydir, tələffüz olunan deyil.
ƏMMƏ BAƏDU, yəni Bismillah, hamd və salavatdan sonra, "FƏ İNNƏL ƏVAMİLƏ" yəni amillər, "FİN-NƏHVİ" yəni nəhv elminə aid olanlar. Bu "FİN-NƏHVİ" cər məcruru, "SİFƏTUL ƏVAMİLƏ" yəni əvamil sözünün sifətidir, yəni əslində "ƏVAMİLƏL KƏİNƏ FİN-NƏHVİ" yəni nəhv elminə aid olan əvamil, "ƏVAMİLƏN NƏHVİYYƏ" yəni nəhv elminin terminlərinə görə amillər, "LƏ ƏVAMİLƏ MUTLƏQƏN" yəni ümumi amillər deyil. "MİƏTU ƏVAMİLİN" yüz amil, yəni bu sayla məhdudlaşdırılmışdır, "ƏLƏ MƏ" yəni o şey üzrə yüzdür, "ƏL-KİTABİ ƏLLƏZİ" yəni o kitab ki, "ƏLLƏFƏHU ŞEYX" şeyx onu təlif edib. "FƏ QAVLİHİ ƏLƏ MƏ ƏLLƏFƏHU ŞEYX" yəni "ƏLƏ MƏ" cər məcruru, miə (yüz) sözünün əlaqəsidir, bu mənanı ehtiva etdiyinə görə, "TƏZƏMMÜNİHA HƏZƏL MƏNƏ" yəni "MƏHDUDƏ" mənasını ehtiva edir. "LƏFZİYYƏ" ləfzidir, yəni insanın tələffüz etdiyi, yəni dilin bunda payı olan, "Dərəbə Zeydun" tərkibində "Dərəbə" kimi. "Ləfziyyətun" ləfzinin merfu olması, miə (yüz) sözünün bədəli və ya gizli mübtədanın xəbəri kimi, yəni "bəziləri ləfzidir", ya da gizli mübtədanın xəbəri, yəni "minha ləfziyyə". Həmçinin fiil təqdirilə nasbı caizdir, yəni "Ləfziyyə" sözünü nəzərdə tuturam. "MƏNƏVİYYƏ" isə dilin bunda heç bir payı olmayan, məsələn mübtəda və xəbərdə olan amil kimi. "Zeydun qaimun" cümləsində amil, ləfzi amillərdən uzaq olmaqdır, yəni isnad üçün. Şübhəsiz ki, "Zeydun qaimun" dedikdə, dilin rolu yalnız "Zeydun qaimun" sözlərindədir, amma təcrüddə (ləfzi amildən uzaq olmaqda) dilin rolu yoxdur, bu məntiqi bir şeydir, tələffüz olunan deyil.
رِ mübteda və xəbərin amili kimi, فَإِنَّ الْعَامِلَ çünki amil, زَيْدٌ قَائِمٌ kimi mübteda və xəbər olan tərkibdə, هُوَ تَجَرُّدُهُمَا xəbər və mübteda təcərrüd edir, عَنِ الْعَوَامِلَ اللَّفْظِيَّةِ ləfzi amillərdən, لِأَجَلِ الْإِسْنَادِ isnad əməli baş verə bilsin deyə, وَ لاَ شَكَّ və heç bir şübhə yoxdur, أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ sən belə dedikdə; زَيْدٌ قَائِمٌ "Zeyd ayaqdadır" kimi, فَمَدْخَلُ لِسَانِكَ dilin daxilində, زَيْدٌ قَائِمٌ deyirsən, وَ لاَ مَدْخَلَ لَهُ dilin daxilində yeri yoxdur, فِي التَّجَرُّدِ təcərrüddə, إِذَ هُوَ أَمْرٌ مَعْقُولٌ çünki təcərrüd ağıl işidir, لاَ مَلْفُوظٌ melfuz, yəni tələffüz olunan deyil. أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّ الْعَوَامِلَ فِي النَّحْوِ فِي النَّحْوِ cər məcruru عَوَامِلْ sözünün sifətidir. Əslində ifadə "Nəhvdə olan amillər" şəklindədir. Yəni nəhvi amillərdir, ümumi amillər deyil. مِائَةُ عَامِلٍ Yəni bu sayla (yüz sayı ilə) sayılır. عَلَى مَا Yəni o kitab ki; أَلَّفَهُ الشَّيْخُ عَلَى مَا أَلَّفَهُ الشَّيْخُ tərkibində عَلَى مَا cər məcruru مِائَةٍ sözünə mütəalliqdir. Yəni عَلَى مَا cər məcruru مِائَةٍ sözünə aid olur, beləliklə مِائَةٍ sözü مَعْدُودَةٌ mənasını özündə saxladığı üçün mütəalliqdir. Yəni مِائَةٍ sözü مَعْدُودَةٌ mənasını ehtiva etdiyi üçün şibih fiil ilə təvil edilərək mütəalliq olmuşdur. لَفْظِيَّةٌ Ləfzi amil, dildə payı olan və insanın tələffüz etdiyi şeydir. ضَرَبَ زَيْدٌ kimi bir tərkibdəki ضَرَبَ kimi. Bu bir ləfzi amildir. لَفْظِيَّة sözünün مِائَةِ sözündən bədəl və ya məhzuf bir mübtədanın xəbəri olmaq üzrə لَفْظِيَّةٌ şəklində rəf oxunması caizdir. Məhzuf bir mübtədanın xəbəri deyərkən بَعْضُهَا لَقْظِيَّةٌ kimi bir tərkib düşünülür. Və ya, xəbəri məhzuf olan bir mübtəda olmaq üzrə rəf oxunması caizdir, مِنْهَا لَفْظِيَّةٌ kimi bir tərkib düşünülür. Və لَفْظِيَّة sözünün bir fiil təqdiri ilə nəsb oxunması da caizdir, yəni أَعْنِي لَفْظِيَّةً kimi bir tərkib düşünülür. وَ مَعْنَوِيَّةٌ Mənəvi amil isə, mübtəda və xəbərdə olduğu kimi dildə özü üçün bir payı olmayan şeydir. Çünki زَيْدٌ قَائِمٌ kimi bir mübtəda-xəbər tərkibindəki mübtədanı və xəbəri rəf edən amil, ləfzi amillərdən təcərrüd olunmuşdur, yəni mücərrəddir. Bunun səbəbi mübtəda ilə xəbər arasındakı isnadın baş verməsi üçündür. İsnaddan məqsəd, bir cümlə içərisində زَيْدٌ üzərində baş verməsidir. زَيْدٌ قَائِمٌ dedikdə bunda heç bir şübhə yoxdur. Çünki dilində زَيْدٌ və قَائِمٌ sözləri var. Lakin təcərrüd olunanın dildə yeri yoxdur. Çünki təcərrüd olunan, yəni mənəvi dediyimiz, ağıl işidir, melfuz deyil.