Qiyasî amillər
وَ الْقِيَاسِيَّةُ مِنْهَا سَبْعَةُ عَوَامِلَ. اَلْفِعْلُ عَلَى الْإِطْلاَقِ، نَحْوُ؛ قَامَ زَيْدٌ. اَلْمَصْدَرُ، نَحْوُ؛ أَعْجَبَنِي ضَرْبٌ زَيْدٌ عَمْرًا. وَ اسْمُ الْفَاعِلِ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا. وَ اسْمُ الْمَفْعُولِ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ مُعْطًى غُلاَمُهُ دِرْهَمًا. وَ الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي رَجُلٌ حَسَنٌ وَجْهُهُ. وَ كُلُّ اسْمٍ أُضِيفَ إِلَى اسْمٍ آخَرَ، اَلْمُضَافُ، نَحْوُ؛ غُلاَمُ زَيْدٍ وَ خَاتَمُ فِضَّةٍ وَ ضَرْبُ الْيَوْمِ
وَ الْقِيَاسِيَّةُ مِنْهَا və ləfzi amillərdən qiyasi olanlara gəldikdə, سَبْعَةُ عَوَامِلَ yeddi amildir, اَلْفِعْلُ feil, عَلَى الْإِطْلاَقِ mutlaq feil, نَحْوُ misal belədir; قَامَ زَيْدٌ "Zeyd qalxdı" kimi, اَلْمَصْدَرُ məsdar, نَحْوُ misal belədir; أَعْجَبَنِي ضَرْبٌ زَيْدٌ عَمْرًا "Zeydin Amra vurması xoşuma gəldi" kimi, وَ اسْمُ الْفَاعِلِ və ism-i fail, نَحْوُ misal belədir; زَيْدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا "Zeyd, oğlunu Amrı döyən adamdır" kimi, وَ اسْمُ الْمَفْعُولِ və ism-i meful, نَحْوُ misal belədir; زَيْدٌ مُعْطًى غُلاَمُهُ دِرْهَمًا "Zeyd, oğluna bir dirhəm verilmiş adamdır" kimi, وَ الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ və sifət-i müşəbbəhe, نَحْوُ misal belədir; جَاءَنِي رَجُلٌ حَسَنٌ وَجْهُهُ "Mənə üzü gözəl olan bir adam gəldi" kimi, وَ كُلُّ اسْمٍ və hər isim ki, أُضِيفَ əlavə olunur, izafə edilir, إِلَى اسْمٍ آخَرَ başqa bir ismə, yəni اَلْمُضَافُ muzaf, نَحْوُ misal belədir; غُلاَمُ زَيْدٍ "Zeydin oğlu", وَ خَاتَمُ فِضَّةٍ "Gümüş üzük", وَ ضَرْبُ الْيَوْمِ "Günün vuruşu" kimi. وَ كُلُّ اسْمٍ və bütün isimlər ki, إِسْتَغْنَى عَنِ الْإِضَافَةِ izafədən müstağni olan, yəni izafə edilməyən, نَحْوُ misal belədir; عِنْدِي رَاقُودٌ خَلاًّ "Yanımda sirkə küpləri var", وَ مَنَوَانِ سَمْنًا "İki ölçək yağ", وَ قَفِيزَانِ بُرًّا "İki ölçək buğda", وَ عِشْرُونَ دِرْهَمًا "İyirmi dirhəm", وَ مِلْؤُهُ عَسَلاً "Bal dolusu" kimi.
Mətnin Ümumi Mənası: Ləfzi amillərin ikinci hissəsi olan qiyasi amillər yeddi ədəddir.
| اَلْفِعْلُ الْمُطْلَقُ | Mutlaq Feil |
| اَلْمَصْدَرُ | Məsdar |
| اِسْمُ الْفَاعِلِ | İsm-i Fail |
| اِسْمُ الْمَفْعُولِ | İsm-i Meful |
| الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ | Sifət-i Müşəbbəhe |
| اَلْمُضَافُ | Muzaf |
| اِسْمُ التَّامَّةِ | İsm-i Tam |
قَامَ زَيْدٌ
"Zeyd qalxdı" tərkibində قَامَ ecvef mazi feil, زَيْدٌ isə onun merfu faili.
أَعْجَبَنِي ضَرْبٌ زَيْدٌ عَمْرًا
“Zeydin Əmrə vuruşu xoşuma gəldi” ifadəsində أَعْجَبَ keçmiş zaman feli, النُّونُ qoruma üçün, اليَاءُ mansub birləşik əvəzlik, məf'ulun bih, ضَرْبٌ məsdər, زَيْدٌ məsdərin faili, mərfu, عَمْرًا məsdərin məf'ulu, mansub.
زَيْدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا
“Zeyd, oğlunu Əmrı döyəndir” ifadəsində زَيْدٌ mərfu mübtəda, ضَارِبٌ ismi fail, mübtədanın xəbəri, غُلاَمُ muzaf və ضَارِبٌ sözünün faili, الهَاءُ məhələn məcrur birləşik əvəzlik, muzafun ileyh, عَمْرًا sözü isə ضَارِبٌ sözünün məf'uludur.
زَيْدٌ مُعْطًى غُلاَمُهُ دِرْهَمًا
“Zeyd, oğluna bir dirhəm verilmiş olandır” ifadəsində زَيْدٌ mərfu mübtəda, مُعْطًى ismi məf'ul, mübtədanın xəbəri, غُلاَمُ muzaf və مُعْطًى sözünün naib-i faili, الهَاءُ məhələn məcrur birləşik əvəzlik, muzafun ileyh, عَمْرًا sözü isə مُعْطًى sözünün məf'uludur.
جَاءَنِي رَجُلٌ حَسَنٌ وَجْهُهُ
“Mənə üzü gözəl olan adam gəldi” ifadəsində جَاءَ mehmuz ul-lam olan ecvef keçmiş zaman feli, النُّونُ qoruma üçün, اليَاءُ məhələn mansub birləşik əvəzlik, məf'ulun bih, رَجُلٌ sözü جَاءَ felinin faili, mərfu, حَسَنٌ sifət-i müşəbbəhe və رَجُلٌ sözünün sifəti, وَجْهُ sözü sifət-i müşəbbəhe olan حَسَنٌ sözünün mərfu faili, الهَاءُ məcrur birləşik əvəzlik, muzafun ileyh.
غُلاَمُ زَيْدٍ
“Zeydin oğlu” ifadəsində غُلاَمُ muzaf, زَيْدٍ muzafun ileyh.
خَاتَمُ فِضَّةٍ
“Gümüş üzük” ifadəsində خَاتَمُ muzaf, فِضَّةٍ muzafun ileyh.
ضَرْبُ الْيَوْمِ
“Günün vuruşu” ifadəsində ضَرْبُ muzaf, الْيَوْمِ muzafun ileyh.
عِنْدِي رَاقُودٌ خَلاًّ
“Yanımda sirkə küpləri var” ifadəsində عِنْدَ zaman zərfi, muzaf, اليَّاءُ məcrur birləşik əvəzlik, muzafun ileyh, رَاقُودٌ mərfu gecikmiş mübtəda, خَلاًّ sözü رَاقُودٌ sözündən təmiz, mansub. Burada رَاقُودٌ sözü ilə خَلاًّ sözü رَاقُودُ خَلٍّ kimi izafət yaratmır. Buna görə də خَلاًّ sözü təmiz olaraq gəlir.
مَنَوَانِ سَمْنًا
“İki ölçək yağ” ifadəsində مَنَوَانِ mərfu mübtəda, cüt olduğu üçün ref əlaməti əlif ilədir, سَمْنًا isə izafətə girə bilmədiyi üçün onun təmizidir.
قَفِيزَانِ بُرًّا
“İki ölçək buğda” ifadəsində قَفِيزَانِ mərfu mübtəda, cüt olduğu üçün ref əlaməti əlif ilədir, بُرًّا isə izafətə girə bilmədiyi üçün onun təmizidir.
عِشْرُونَ دِرْهَمًا
“İyirmi dirhəm” ifadəsində عِشْرُونَ mərfu mübtəda, cəmi müzəkkər salim olduğu üçün ref əlaməti vav ilədir, دِرْهَمًا isə izafətə girə bilmədiyi üçün onun təmizidir.
مِلْؤُهُ عَسَلاً
“Bal dolusu” ifadəsində مِلْؤُهُ “onun dolusu” şəklindədir. مِلْئُ gecikmiş mübtəda, muzaf, الهَاءُ məcrur birləşik əvəzlik, muzafun ileyh, عَسَلاً isə izafətə girə bilmədiyi üçün təmizdir.