13-cü növ | Qəlb felləri və Qəlb felləri

اَلنَّوْعُ الثَّالِثَ عَشَرَ

أَفْعَالُ الشَّكِّ وَ الْيَقِينِ تَدْخُلُ عَلَى اسْمَيْنِ ثَانِيهِمَا عِبَارَةٌ عَنِ الْأَوَّلِ وَ تَنْصِبُهُمَا جَمِيعًا عَلَى الْمَفْعُولِبيَّةِ وَ هِيَ سَبْعَةُ أَفْعَالٍ: ظَنَنْتُ، نَحْوُ؛ ظَنَنْتُ زَيْدًا قَائِمًا، وَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى إِتَّهَمْتُ لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ، نَحْوُ؛ ظَنَنْتُ زَيْدًا. حَسِبْتُ، نَحْوُ؛ حَسِبْتُ أَخَاكَ كَرِيمًا. وَ خِلْتُ، نَحْوُ؛ خِلْتُ زَيْدًا عَاقِلاً. عَلِمْتُ، نَحْوُ؛ عَلِمْتُ زَيْدًا فَاضِلاً، وَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى عَرَفْتُ لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ، نَحْوُ؛ عَلِمْتُ زَيْدًا. رَأَيْتُ، نَحْوُ؛ رَأَيْتُ زَيْدًا قَائِمًا، وَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى أَبْصَرْتُ لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ، نَحْوُ؛ رَأَيْتُ زَيْدًا. وَجَدْتُ، نَحْوُ؛ وَجَدْتُ زَيْدًا جَوَادًا، وَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى صَادَفْتُ لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ، نَحْوُ؛ وَجَدْتُ الضَّالَّةَ أَيْ صَادَفْتُهَا. زَعَمْتُ، نَحْوُ؛ زَعْمتُ زَيْدًا ظَرِيفًا وَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى قُلْتُ لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ زَعَمَ أللَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَ رَبِّ لَتُبْعَثُنَّ

أَفْعَالُ fiilleri, الشَّكِّ şübhə, وَ الْيَقِينِ və yəqinlik fiilleri, تَدْخُلُ bu fiillər daxil olur, عَلَى اسْمَيْنِ iki isim üzərinə, ثَانِيهِمَا o iki isimdən ikincisi, عِبَارَةٌ ibarətdir, عَنِ الْأَوَّلِ birinci isimdən, وَ تَنْصِبُهُمَا جَمِيعًا və bu qəlb fiilləri o iki ismi də məful olaraq nasb edir, عَلَى الْمَفْعُولِبيَّةِ məfuliyyət üzərinə nasb edir, وَ هِيَ سَبْعَةُ أَفْعَالٍ və o qəlb fiilləri yeddi ədəddir; ظَنَنْتُ "zənn etdim", نَحْوُ misalı belədir; ظَنَنْتُ زَيْدًا قَائِمًا "Zeydi ayaqda zənn etdim" kimi, وَ إِذَا كَانَ əgər ظَنَنْتُ sözü, بِمَعْنَى إِتَّهَمْتُ "ittiham etdim" mənasında olarsa, لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ o zaman ikinci məful lazım olmaz, نَحْوُ misalı belədir; ظَنَنْتُ زَيْدًا "Zeydi zənn etdim" kimi. حَسِبْتُ "sandım", نَحْوُ misalı belədir; حَسِبْتُ أَخَاكَ كَرِيمًا "Qardaşını səxavətli sandım" kimi, وَ خِلْتُ və "bildim, anladım", نَحْوُ misalı belədir; خِلْتُ زَيْدًا عَاقِلاً "Zeydi ağıllı bildim" kimi. عَلِمْتُ "bildim", نَحْوُ misalı belədir; عَلِمْتُ زَيْدًا فَاضِلاً "Zeydi fəzilətli bildim" kimi, وَ إِذَا كَانَ əgər عَلِمْتُ sözü, بِمَعْنَى عَرَفْتُ "tanıdım" mənasında olarsa, لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ o zaman ikinci məful lazım olmaz, نَحْوُ misalı belədir; عَلِمْتُ زَيْدًا "Zeydi bildim, tanıdım" kimi. رَأَيْتُ "gördüm", نَحْوُ misalı belədir; رَأَيْتُ زَيْدًا قَائِمًا "Zeydi ayaqda gördüm", وَ إِذَا كَانَ əgər رَأَيْتُ sözü, بِمَعْنَى أَبْصَرْتُ "zehni olaraq gördüm" mənasında olarsa, لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ o zaman ikinci məful lazım olmaz, نَحْوُ misalı belədir; رَأَيْتُ زَيْدًا "Zeydi gördüm". وَجَدْتُ "tapdım", نَحْوُ misalı belədir; وَجَدْتُ زَيْدًا جَوَادًا "Zeydi səxavətli tapdım" kimi, وَ إِذَا كَانَ əgər وَجَدْتُ sözü, بِمَعْنَى صَادَفْتُ "təsadüf etdim, rast gəldim" mənasında olarsa, لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ o zaman ikinci məful lazım olmaz, نَحْوُ misalı belədir; وَجَدْتُ الضَّالَّةَ أَيْ صَادَفْتُهَا "Axtarılan şeyi tapdım" yəni ona rast gəldim kimi. زَعَمْتُ "irəli sürdüm, iddia etdim, müdafiə etdim", نَحْوُ misalı belədir; زَعْمتُ زَيْدًا ظَرِيفًا "Zeydin zərif olduğunu müdafiə etdim" kimi, وَ إِذَا كَانَ əgər زَعْمتُ sözü, بِمَعْنَى قُلْتُ "dedim, söylədim" mənasında olarsa, لَمْ يَقْتَضِ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ o zaman ikinci məful lazım olmaz, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى misalı Allah-taalanın bu sözündə olduğu kimi; زَعَمَ أللَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَ رَبِّ لَتُبْعَثُنَّ "İnkar edənlər heç vaxt dirildilməyəcəklərini dedilər (irəli sürdülər), de ki: Xeyr! Rəbbimə and olsun, əlbəttə dirildiləcəksiniz" Təğabun 7.

On Üçüncü Növ: Əf'al-i Qəlb & Qəlb Fiilləri

Səmai amillərin on üçüncü növü, əf'al-i qəlb, yəni qəlb fiilləridir. Bu fiillər şübhə və yəqinlik ifadə edirlər. Bu fiillər iki isim üzərinə daxil olurlar və ikinci isim birincidən ibarətdir. Daxil olduqları birinci və ikinci ismi məful olmaq üzrə nasb edirlər və yeddi ədəddirlər. Müəllif bütün fiilləri misallarda göründüyü kimi merfu muttasıl zamir ilə vermişdir. Biz, aşağıdakı cədvəldə, digər kitablarda olduğu kimi də göstərdik. Bu fiillərə bəzi yerlərdə zənn və oxşarları da deyilir.

ظَنَّ	ظَنَنْتُ	Zənn etdim
حَسِبَ	حَسِبْتُ	Sandım
خَالَ	خِلْتُ	Bildim
عَلِمَ	عَلِمْتُ	Bildim
رَأَى	رَأَيْتُ	Gördüm
وَجَدَ	وَجَدْتُ	Tapdım
زَعَمَ	زَعَمْتُ	İrəli sürdüm

ظَنَنْتُ زَيْدًا قَائِمًا

“Zeydin ayaqda olduğunu zənn etdim” ifadəsində ظَنَّ sözü, qəlb fellərindən zənn mənasında olan mudaf keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və ظَنَّ fellinin faili, زَيْدًا sözü ظَنَّ fellinin birinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir. قَائِمًا sözü ظَنَّ fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

ظَنَنْتُ زَيْدًا

“Zeydi zənn etdim” ifadəsində ظَنَّ sözü, qəlb fellərindən اَلتُّهْمَةُ “ittiham, suçlama” mənasında olan mudaf keçmiş fellidir, bu səbəbdən ikinci məfula ehtiyac yoxdur, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və ظَنَّ fellinin faili, زَيْدًا sözü ظَنَّ fellinin məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

حَسِبْتُ أَخَاكَ كَرِيمًا

“Qardaşını səxavətli sandım” ifadəsində حَسِبَ sözü zənn mənasında və qəlb fellərindən olan keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və حَسِبَ fellinin faili, أَخَاكَ sözü حَسِبَ fellinin birinci məfuludur. أَخٌ “qardaş” sözü esma-i sittədən olduğu üçün nəsb əlaməti elif ilədir, ـكَ sözü fətha üzərində məbni, mahallən məcrur müttəsil zamir, muzafun ileyh, كَرِيمًا sözü حَسِبَ fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

خِلْتُ زَيْدًا عَاقِلاً

“Zeydi ağıllı bildim” ifadəsində خَالَ sözü, qəlb fellərindən zənn mənasında olan əcvəf keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və خَالَ fellinin faili, زَيْدًا sözü خَالَ fellinin birinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir. عَاقِلاً sözü خَالَ fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

عَلِمْتُ زَيْدًا فَاضِلاً

“Zeydi fəzilətli bildim” ifadəsində عَلِمَ sözü, qəlb fellərindən yəqin mənasında olan səhih keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və عَلِمَ fellinin faili, زَيْدًا sözü عَلِمَ fellinin birinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir. فَاضِلاً sözü عَلِمَ fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

عَلِمْتُ زَيْدًا

“Zeydi bildim, tanıdım” ifadəsində عَلِمَ sözü, qəlb fellərindən اَلْعِرْفَانُ “tanımaq, bilmək” mənasında olan səhih keçmiş fellidir, bu səbəbdən ikinci məfula ehtiyac yoxdur, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və عَلِمَ fellinin faili, زَيْدًا sözü عَلِمَ fellinin məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

رَأَيْتُ زَيْدًا قَائِمًا

“Zeydi ayaqda gördüm” ifadəsində رَأَى sözü, qəlb fellərindən yəqin mənasında olan mehmuz ul-ayn və naqis keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və رَأَى fellinin faili, زَيْدًا sözü رَأَى fellinin birinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir. قَائِمًا sözü رَأَى fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

رَأَيْتُ زَيْدًا

“Zeydi gördüm” ifadəsində رَأَى sözü, qəlb fellərindən رُؤْيَةُ مَعَ الْبَصَرِ “basiretlə görmək” mənasında olan keçmiş fellidir, bu səbəbdən ikinci məfula ehtiyac yoxdur, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və رَأَى fellinin faili, زَيْدًا sözü رَأَى fellinin məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

وَجَدْتُ زَيْدًا جَوَادًا

“Zeydi səxavətli tapdım” ifadəsində وَجَدَ sözü, qəlb fellərindən yəqin mənasında olan misal keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və وَجَدَ fellinin faili, زَيْدًا sözü وَجَدَ fellinin birinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir. جَوَادًا sözü وَجَدَ fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

وَجَدْتُ الضَّالَّةَ

“Axtarılan şeyi tapdım” ifadəsində وَجَدَ sözü, qəlb fellərindən اَلْمُصَادَفَةُ “rast gəlmək, təsadüf etmək” mənasında olan keçmiş fellidir, bu səbəbdən ikinci məfula ehtiyac yoxdur, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və وَجَدَ fellinin faili, زَيْدًا sözü وَجَدَ fellinin məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

زَعْمتُ زَيْدًا ظَرِيفًا

“Zeydin zərif olduğunu müdafiə etdim” ifadəsində زَعَمَ sözü, qəlb fellərindən yəqin və zənn mənasında olan keçmiş fellidir, التَّاءُ mahallən mərfu müttəsil zamir və زَعَمَ fellinin faili, زَيْدًا sözü زَعَمَ fellinin birinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir. ظَرِيفًا sözü زَعَمَ fellinin ikinci məfulun bihisi, mənsub, nəsb əlaməti sonunda olan zahir fətha ilədir.

زَعَمَ أللَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَى وَ رَبِّ لَتُبْعَثُنَّ

“İnkar edənlər əsla dirildilməyəcəklərini dedilər (irəli sürdülər), de ki: xeyr! Rəbbimə and olsun ki, əlbəttə dirildiləcəksiniz” ayəsində زَعَمَ keçmiş fellidir, أللَّذِينَ sözü زَعَمَ fellinin faili, mahallən mərfu ism-i məvsul, كَفَرُوا sözündə كَفَرَ keçmiş fellidir, الْوَاوُ fail, اَلْأَلِفُ təfriq üçün, sıla cümləsi, أَنْ tə’kid üçün, nəsb hərfi, ismi şan zamiridir, لَنْ inkar, nəsb və gələcək zaman hərfi, يُبْعَثُوا sözündə يُبْعَثُ məchul indiki fellidir, الْوَاوُ fail, اَلْأَلِفُ təfriq üçün, قُلْ əmr fellidir, بَلَى inkarın təsdiqi üçün cavab hərfi, وَ vav ul-qəsəm, رَبِّ vav-ı qəsəm ilə məcrur, carr və məcrur birlikdə أُقْسِمُ “and içirəm” kimi gizli bir fellə əlaqəlidir, لَتُبْعَثُنَّ sözündə لَ hərfi qəsəmin cavabı üçün gələn hərfdir, تُبْعَثُ məchul indiki fellidir, əslində تُبْعَثُونَ olan sözə nun-u tə’kid-i müşəddədə əlavə olunanda nunlar ard-arda gəlməsin deyə, ref halında bu indiki fellidən nun silinir, iltika-i sakineyndən qaçmaq üçün də cəmaat vavı silinir, əslində funksiyası əvvəlki damməyə yüklənir və söz تُبْعَثُ olur, bu sözə tə’kid nunu birləşir və indiki fell fatha üzərində məbni olub تُبْعَثَنَّ olur.