9-cu Növ | Əsma-i Əfâl və İsim Fəllər

اَلنَّوْعُ التَّاسِعُ

Bəzi sözlər var ki, onlara "Əsmayi-Əfəl" deyilir. Bunların bəzisi ref edir, bəzisi isə nəsb edir və ümumilikdə doqquz sözdür. Nəsb edənlər altı sözdür: رُوَيْدَ (Ruveyda), misal: رُوَيْدَ زَيْدًا, yəni ona möhlət ver. بَلْهَ (Belhe), misal: بَلْهَ زَيْدًا, yəni onu burax. دُونَكَ (Duneka), misal: دُونَكَ زَيْدًا, yəni onu götür. حَيَّهَلَ (Heyyehele), misal: حَيَّهَلَ الثَّرِيدَ, yəni ona gəl. عَلَيْكَ (Aleyke), misal: عَلَيْكَ زَيْدًا, yəni ona sahib çıx. هَاءَ (Hae), misal: هَاءَ زَيْدًا, yəni onu götür. Ref edənlər isə üç sözdür: هَيْهَاتَ (Heyhata), misal: هَيْهَاتَ زَيْدٌ, yəni uzaq oldu. سَرْعَانَ (Ser'ana), misal: سَرْعَانَ ذَا إِهَالَةً, yəni tez oldu. شَتَّانَ (Şettana), misal: شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو, yəni ayrıldılar.

كَلِمَاتٌ bəzi sözlərdir, تُسَمَّى adlanır, أَسْمَاءَ الْأَفْعَالِ Əsmayi-Əfəl kimi, بَعْضُهَا تَرْفَعُ Əsmayi-Əfəl sözlərinin bəzisi ref edir, وَ بَعْضُهَا تَنْصِبُ bəzisi isə nəsb edir, وَ هِيَ تِسْعُ كَلِمَاتٍ ref və nəsb edən Əsmayi-Əfəl doqquz sözdür, اَلنَّاصِبَةُ nəsb edənlər, مِنْهَا doqquzdan, سِتُّ كَلِمَاتٍ altı sözdür, رُوَيْدَ ruveyda "möhlət ver", misal: رُوَيْدَ زَيْدًا "Zeydə möhlət ver", أَيْ أَمْهِلْهُ yəni ona möhlət ver, وَ بَلْهَ belhe "burax", misal: بَلْهَ زَيْدًا "Zeydi burax", أَيْ دَعْهُ yəni onu tərk et, وَ دُونَكَ duneka "götür", misal: دُونَكَ زَيْدًا "Zeydi götür", أَيْ خُذْهُ yəni onu götür, وَ حَيَّهَلَ heyyehele "gəl", misal: حَيَّهَلَ الثَّرِيدَ "Haşlamaya gəl", أَيْ إِيتِهِ yəni ona gəl, وَ عَلَيْكَ aleyke "sahib çıx", misal: عَلَيْكَ زَيْدًا "Zeydə sahib çıx", أَيْ إِلْزَمْهُ yəni ona sahib çıx, وَ هَاءَ hae "götür", misal: هَاءَ زَيْدًا "Zeydi götür", وَ الرَّافِعَةُ مِنْهَا ref edənlər isə, ثَلاَثُ كَلِمَاتٍ üç sözdür, هَيْهَاتَ heyhata "uzaq oldu", misal: هَيْهَاتَ زَيْدٌ "Zeyd uzaq oldu", أَيْ بَعُدَ yəni uzaq oldu, وَ سَرْعَانَ ser'ana "tez oldu", misal: سَرْعَانَ ذَا إِهَالَةً "Şişmanlama baxımından tez oldu", أَيْ سَرِعَ yəni tez oldu, وَ شَتَّانَ şettana "ayrıldı", misal: شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو "Zeyd və Amr ayrıldılar", أَيْ إِفْتَرَقَا yəni ayrıldılar.

Doqquzuncu Növ: Əsmayi-Əfəl & İsim Fikirlər

Səmai amillərin doqquzuncu növü Əsmayi-Əfəl, yəni isim fikirlərdir. Görünüşcə isimdir, amma mənaca fiil kimi təsir edir. Nəsb edən isim fikirlər əmr fiili kimi, ref edənlər isə keçmiş fiil kimidir. Doqquz sözdən altısı nəsb edən, üçü isə ref edən isim fikirlərdir. Aşağıda cədvəldə göstərilmişdir.

Əsmayi-Əfəl & İsim Fikirlər
Əmr fiili kimi nəsb edən sözlər	رُوَيْدَ	أَمْهِلْ	Möhlət ver
	بَلْهَ	دَعْ	Burax
	دُونَكَ	خُذْ	Götür
	حَيَّهَلَ	إِيتِ	Gəl
	عَلَيْكَ	إِلْزَمْ	Sahib çıx
	هَاءَ	خُذْ	Götür
Keçmiş fiil kimi ref edən sözlər	هَيْهَاتَ	بَعُدَ	Uzaq oldu
	سَرْعَانَ	سَرِعَ	Sürətli oldu
	شَتَّانَ	إِفْتَرَقَ	Ayrıldı

Əmr felinə bənzəyən nasb edən isim fellər

رُوَيْدَ زَيْدًا

“Zeydə zaman ver” ifadəsində رُوَيْدَ fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan əmr mənasında isim fel. Faili, mütləq gizli olan və təqdiri أَنْتَ olan zamirdir, fel olaraq أَمْهِلْ “mühlet ver” əmr feli kimidir. زَيْدًا məf'ulun bih, mansub, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətə ilədir.

بَلْهَ زَيْدًا

“Zeydi burax” ifadəsində بَلْهَ fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan əmr mənasında isim fel. Faili, mütləq gizli olan və təqdiri أَنْتَ olan zamirdir, fel olaraq دَعْ “burax” əmr feli kimidir. زَيْدًا məf'ulun bih, mansub, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətə ilədir.

دُونَكَ زَيْدًا

“Zeydi tut” ifadəsində دُونَ fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan əmr mənasında isim fel. ـكَ xitab hərfi, Faili, mütləq gizli olan və təqdiri أَنْتَ olan zamirdir, fel olaraq خُذْ “tut, al” əmr feli kimidir. زَيْدًا məf'ulun bih, mansub, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətə ilədir.

حَيَّهَلَ الثَّرِيدَ

“Haşlamaya gəl” ifadəsində حَيَّهَلَ fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan əmr mənasında isim fel. Faili, mütləq gizli olan və təqdiri أَنْتَ olan zamirdir, fel olaraq إِيتِ “gəl” əmr feli kimidir. الثَّرِيدَ məf'ulun bih, mansub, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətə ilədir.

عَلَيْكَ زَيْدًا

“Sənin işin Zeyddir, sənə Zeyd lazımdır” ifadəsində عَلَيْكَ fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan əmr mənasında isim fel. Faili, mütləq gizli olan və təqdiri أَنْتَ olan zamirdir, fel olaraq إِلْزَمْ “al, tut” əmr feli kimidir. زَيْدًا məf'ulun bih, mansub, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətə ilədir.

هَاءَ زَيْدًا

“Zeydi tut, sahib çıx” ifadəsində هَاءَ fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan əmr mənasında isim fel. Faili, mütləq gizli olan və təqdiri أَنْتَ olan zamirdir, fel olaraq خُذْ “al, tut” əmr feli kimidir. زَيْدًا məf'ulun bih, mansub, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətə ilədir.

Mazi felinə bənzəyən ref edən isim fellər

هَيْهَاتَ زَيْدٌ

“Zeyd uzaq oldu” ifadəsində هَيْهَاتَ mazi fel mənasında, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan bir isim feli, زَيْدٌ fail, mərfu, ref əlaməti sonunda olan zahir dammə ilədir.

سَرْعَانَ ذَا إِهَالَةً

“Kökəlmək baxımından çox sürətli oldu” ifadəsində سَرْعَانَ mazi fel mənasında, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan bir isim feli, ذَا işarət ismi, سَرْعَانَ felinin faili olmaq üzrə məhələn mərfu, إِهَالَةً hal və ya təmiz.

شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو

“Zeyd və Amr bir-birindən ayrıldılar” ifadəsində شَتَّانَ mazi fel mənasında, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhalli olmayan bir isim feli, زَيْدٌ fail, mərfu, ref əlaməti sonunda olan zahir dammə ilədir, وَ atıf hərfi, عَمْرٌو matuf, mərfu, ref əlaməti sonunda olan dammə ilədir.