8-ci Növ | Nəqərə İsimləri Nasb edənlər
اَلنَّوْعُ الثَّامِنُ
أَسْمَاءٌ تَنْصِبُ أَسْمَاءً نَكِرَاتٍ عَلَى التَّمْيِيزِ وَ هِيَ أَرْبَعَةُ أَسْمَاءٍ، اَلْأَوَّلُ؛ عَشْرَةَ إِذَا رُكِّبَتْ مَعَ أَحَدٍ أَوِ اثْنَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةٍ أَوْ أَرْبَعَةٍ إِلَى تِسْعَةٍ، وَ أَيْضًا عِشْرُونَ وَ ثَلاَثُونَ إِلَى تِسْعِينَ، نَحْوُ؛ عِنْدِي أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً، وَ الثَّانِي؛ كَمْ لِلْإِسْتِفْهَامِ، نَحْوُ؛ كَمْ رَجُلاً عِنْدَكَ؟، وَ الثَّالِثُ كَأَيٍّ، نَحْوُ؛ كَأَيٍّ رَجُلاً لِقَيتَهُ، وَ الرَّابِعُ؛ كَذَا، وَ هِيَ كِنَايَةٌ عَنِ الْعَدَدِ، نَحْوُ؛ عِنْدِي كَذَا دِرْهَمًا
أَسْمَاءٌ bəzi isimlərdir, تَنْصِبُ أَسْمَاءً نَكِرَاتٍ nekirə isimləri nasb edirlər, عَلَى التَّمْيِيزِ təmiz olaraq, yəni həm də mümeyyizdirlər, وَ هِيَ أَرْبَعَةُ أَسْمَاءٍ və nekirə isimləri nasb edən isimlər dörd ədəddir, اَلْأَوَّلُ birincisi; عَشْرَةَ "on" sözü (müzekker və ya müənnəs ola bilər), إِذَا رُكِّبَتْ əgər bu on sayı birləşdirilərsə, مَعَ أَحَدٍ أَوِ اثْنَيْنِ أَوْ ثَلاَثَةٍ أَوْ أَرْبَعَةٍ bir, iki, üç, dörd sayıları ilə, إِلَى تِسْعَةٍ doqquza qədər, yəni on sayı 1-dən 9-a qədər olan sayılarla birləşdirilərsə (11,12,13,14...19 kimi), وَ أَيْضًا bu on kimi, عِشْرُونَ وَ ثَلاَثُونَ إِلَى تِسْعِينَ doxsana qədər 20,30,40,...90 sayıları da 1-dən 9-a qədər olan sayılarla birləşdirilərsə (21..29, 31..39. ...91...99 kimi). Qısası, 11-dən 19-a, 21-dən 29-a, 31-dən 39-a, 41-dən 49-a, 51-dən 59-a, 61-dən 69-a, 71-dən 79-a, 81-dən 89-a, 91-dən 99-a qədər olan sayılar, نَحْوُ misalı belədir; عِنْدِي أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً "Məndə 11 adam var" kimi. وَ الثَّانِي; ikincisi; كَمْ kem "neçə?", لِلْإِسْتِفْهَامِ istifham üçün, نَحْوُ misalı belədir; كَمْ رَجُلاً عِنْدَكَ? "Səndə neçə adam var?" kimi. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; كَأَيٍّ keeyyin "neçə, çox", كَأَيٍّ رَجُلاً لِقَيتَهُ "Çox adamla qarşılaşdın" kimi. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; كَذَا kezâ "bu qədər", وَ هِيَ كِنَايَةٌ عَنِ الْعَدَدِ bu kezâ sözü ədəd üçün kinayədir, نَحْوُ misalı belədir; عِنْدِي كَذَا دِرْهَمًا "Məndə bu qədər dirhəm var" kimi.
Səkkizinci Növ: Nekirə İsimləri Nasb Edənlər
Səmai amillərin səkkizinci növü, nekirə isimləri təmiz edici olaraq nasb edən isimlərdir və dörd ədəddir. Aşağıda cədvəldə verilmişdir.
|
11-dən 19-a qədər | ||
| عِشْرُونَ | 21-dən 29-a qədər | ||
| ثَلاَثُونَ | 31-dən 39-a qədər | ||
| أَرْبَعُونَ | 41-dən 49-a qədər | ||
| خَمْسُونَ | 51-dən 59-a qədər | ||
| سِتُّونَ | 61-dən 69-a qədər | ||
| سَبْعُونَ | 71-dən 79-a qədər | ||
| ثَمَانُونَ | 81-dən 89-a qədər | ||
| تِسْعُونَ | 91-dən 99-a qədər | ||
| كَمْ | Neçə | ||
| كَأَيٍّ | Çox | ||
| كَذَا | Bu qədər |
10-dan 90-a qədər olan rəqəmlər, 1-dən 9-a qədər olan rəqəmlərlə birləşdirilərsə, bu birləşmə nekirə bir sözə nəsb verir və həmin söz təmiz olur.
عِنْدِي أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً
“Yanımda 11 adam var” ifadəsində عِنْدَ məkan zərfi, muzaf, اليَاءُ mecrur muttasıl zamir, muzafun ileyh, أَحَدَ عَشَرَ fətaha üzrə mebni mürəkkəb say, muəxərr mübtəda olub mahallen mərfudur, رَجُلاً təmiz, mənsub, nəsb alaməti sonundakı zahir fətaha ilədir.
Kem
كَمْ رَجُلاً عِنْدَكَ
“Yanında neçə adam var?” ifadəsində كَمْ mübtəda, mahallen mərfu olub sükun üzrə mebni istifham ismi, رَجُلاً kem sözünün təmizi, mənsub, nəsb alaməti sonundakı zahir fətaha ilədir. عِنْدَ məkan zərfi, muzaf, ـكَ mecrur muttasıl zamir, muzafun ileyh.
Keeyyin
كَأَيٍّ رَجُلاً لِقَيتَهُ
“Çox adamla qarşılaşdın” ifadəsində كَأَيٍّ sözü mahallen mərfu mübtəda, رَجُلاً keeyyin sözünün təmizi, mənsub, لَقِيَ nakis fiil-i mazi, özünə mərfu muttasıl zamirin birləşməsi ilə sükun üzrə mebni, التَّاءُ mərfu muttasıl zamir, fail, الهَاءُ mənsub muttasıl zamir, mefulün bih.
Kezâ
Kezâ sözü ədədin kinayəsidir. Yəni bir, iki, üç, beş deyil, bu qədər, bu qədər kimi mənaya sahibdir.
عِنْدِي كَذَا دِرْهَمًا
“Yanımda bir neçə dirhəm var” ifadəsində عِنْدَ məkan zərfi, muzaf, اليَاءُ mecrur muttasıl zamir, muzafun ileyh, كَذَا mahallen mərfu, muəxərr mübtəda, دِرْهَمًا keza sözünün təmizi, mənsub.