6-cı Növ | Muzari Feli Cəzm edənlər

اَلنَّوْعُ السَّادِسُ

حُرُوفٌ تَجْزِمُ الْفِعْلَ الْمُضَارِعَ وَ هِيَ خَمْسَةُ أَحْرُفٍ؛ إِنْ؛ لِلشَّرْطِ وَ الجَّزَاءِ، نَحْوُ؛ إِنْ تَأْتِنِي أُكْرِمْكَ، وَ لَمْ؛ لِنَفْيِ الْمَاضِي بَعْدَ نَقْلِهِ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ، نَحْوُ؛ لَمْ يَخْرُجِ الْأَمِيرُ، وَ لَمَّا؛ لِنَفْيِ الْمَاضِي أَيْضًا وَ فِيهِ تَوَقُّعٌ وَ انْتِظَارٌ، نَحْوُ؛ لَمَّا يَخْرُجِ الْأَمِيرُ، وَ لاَ؛ لِلنَّهْيِ، نَحْوُ؛ لاَ تَفْعَلْ، وَ اللَّامُ؛ لِلْأَمْرِ، نَحْوُ؛ لِيَفْعَلْ زَيْدٌ

حُرُوفٌ bəzi hərflərdir, تَجْزِمُ الْفِعْلَ الْمُضَارِعَ muzari feli cəzm edən hərflərdir, وَ هِيَ خَمْسَةُ أَحْرُفٍ və muzari feli cəzm edən hərflər beş ədəddir; إِنْ in, لِلشَّرْطِ وَ الجَّزَاءِ şərt və cəza üçün, yəni in-i şərtiyyə, نَحْوُ misal belədir; إِنْ تَأْتِنِي أُكْرِمْكَ "Əgər mənə gəlsən, sənə ikram edərəm" kimi. وَ لَمْ və lem; لِنَفْيِ الْمَاضِي keçmişin inkarı üçün, بَعْدَ نَقْلِهِ muzari felə keçidindən sonra, نَحْوُ misal belədir; لَمْ يَخْرُجِ الْأَمِيرُ "Şahzadə çıxmadı" kimi, وَ لَمَّا və lemma, لِنَفْيِ الْمَاضِي أَيْضًا eyni şəkildə lem kimi keçmişin inkarı üçün, وَ فِيهِ və onda vardır, تَوَقُّعٌ gözləmə, وَ انْتِظَارٌ və intizar, نَحْوُ misal belədir; لَمَّا يَخْرُجِ الْأَمِيرُ "Şahzadə hələ çıxmayıb" kimi, وَ لاَ və lâ, لِلنَّهْيِ lâ un-nehyi, نَحْوُ misal belədir; لاَ تَفْعَلْ "etmə" kimi, وَ اللَّامُ və lâm, yəni لِ edatı, لِلْأَمْرِ əmr üçün, نَحْوُ misal belədir; لِيَفْعَلْ زَيْدٌ "Zeyd etsin" kimi.

Altıncı Növ: Muzari Feli Cəzm Edənlər

Səmai amillərin altıncı növü, bir muzari feli cəzm edən hərflərdir və beş ədəddir. Aşağıda cədvəldə verilmişdir.

إِنْ	İn-i Şərtiyyə və Cəza
لَمْ	Cəhd-i mutlaq
لَمَّا	Cəhd-i mustağraq
لاَ النَّهْيِ	Nehy lâ'sı
لاَمُ الْأَمْرِ	Əmr lâm'ı

Qeyd: Yuxarıdakı amillərdən in-i şərtiyyə iki muzari feli cəzm edir. Birinci cəzm etdiyi muzari felə şərt, ikinci cəzm etdiyi muzari felə cəza feli deyilir. Digər dördü isə yalnız bir muzari feli cəzm edir.

İn

إِنْ تَأْتِنِي أُكْرِمْكَ

“Əgər mənə gəlsən, sənə ikram edərəm” ifadəsində إِنْ iki müzariyi cəzm edən cəzm ədatı və gələcək zaman üçün hərf-i istiqbal kimi felin gələcəyə aid olduğunu göstərir, تَأْتِي mehmuz ul-fa olan naqis müzari feil, in-i şərtiyyə ilə məczum olduğu üçün sonundakı əlif (illət hərfi) ixtisar olunub, النُّونُ vikaye üçün, اليَاءُ mansub muttasıl zamir, məfulun bih, أُكْرِمْ in’in cəza feili olub son hərəkəsinin ixtisarı ilə məczumdur, faili müqəddər bir أَنَا zamiridir, ـكَ mahallen mansub muttasıl zamir, məfulun bih.

Ləm

Müzari feilə daxil olduqdan sonra onu keçmiş feilə mənfi olaraq çevirir, misalı;

لَمْ يَخْرُجِ الْأَمِيرُ

“Şahzadə çıxmadı” ifadəsində لَمْ inkar və cəzm hərfi, يَخْرُجِ səhih müzari feil, ləm ədatı ilə mahallen məczum, keçid halında olduğuna görə kəsrə təqdir olunub. الْأَمِيرُ fail, mərfu, rəf əlaməti sonundakı zahir dammə ilədir.

Ləmmə

Ləm kimi müzari feili keçmiş feilə mənfi olaraq çevirir. Lakin ləmmədə bir gözləmə və işin baş verməsi ehtimalı var. Mənfi məna tam bitməyib. Amma o ana qədər mənfidir. Ləmdə isə belə deyil. Ləm ilə məczum olan müzari feil, keçmiş mənaya mənfi dönür və o iş olmamışdır və olma ehtimalı da yoxdur. Ləmmədə isə o iş hələ olmamışdır, amma hələ vaxt var. Məsələn; Ləm ilə "Zeyd toplantıya gəlmədi" desək, artıq Zeydin bu toplantıya gəlmək imkanı yoxdur. Hadisə bitib. Lakin ləmmə ilə "Zeyd hələ toplantıya gəlməyib" desək, Zeydin toplantıya gəlmək imkanı var və mənfi məna hələ davam edir. Ləm ilə ləmmə arasındakı fərq budur. Buna görə ayədə لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ "Doğmadı, doğurulmadı" deyilir. Hadisə qətidir, artıq doğma və doğurulma mövzusu yoxdur.

لَمَّا يَخْرُجِ الْأَمِيرُ

“Şahzadə hələ çıxmayıb” ifadəsində لَمَّا inkar və cəzm hərfi, يَخْرُجِ səhih müzari feil, ləmmə ədatı ilə mahallen məczum, keçid halında olduğuna görə kəsrə təqdir olunub. الْأَمِيرُ fail, mərfu, rəf əlaməti sonundakı zahir dammə ilədir.

Lâ un-Nehyi

لاَ تَفْعَلْ

“Etmə” ifadəsində لاَ inkar, cəzm və istiqbal hərfi, تَفْعَلْ la ədatı ilə məczum müzari feil, cəzm əlaməti hərəkəsinin ixtisarı ilədir. Faili isə mütləq müstətir, təqdirən أَنْتَ olan zamirdir.

Lâm un-Emri

لِيَفْعَلْ زَيْدٌ

“Zeyd etsin” ifadəsində لِ cəzm və qayıb üçün əmr hərfi, يَفْعَلْ lam ul-emir ədatı ilə məczum müzari feil, cəzm əlaməti hərəkəsinin ixtisarı ilədir. زَيْدٌ fail, mərfu, rəf əlaməti dammə ilədir.