Lâm hərf-i cərr
وَ اللَّامُ؛ تَمْلِكْ (mülk etmək), نَحْوُ؛ اَلْمَالُ لِزَيْدٍ، وَ اِخْتِصَاص (xüsusi etmək), نَحْوُ؛ اَلْجُلُّ لِلْفَرَسِ، وَ زِيَادَة (artıq, əlavə), نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ ألَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ، وَ لاَ أَبَا لَكُمْ، وَ قَسَم (and), نَحْوُ؛ لِلهِ لاَ يُأَخِّرُ الْأَجَلَ، وَ تَعْلِيل (səbəb), نَحْوُ؛ ضَرَبْتُ زَيْدًا لِلتَّأْدِيبِ
وَ اللَّامُ؛ və lâm (-üçün, -ə, -a) hərfi-cər; لِلتَّمْلِيكِ mülk etmək üçündür, اَلْمَالُ لِزَيْدٍ “Mal Zeydə aiddir, Zeyd üçün”, وَ لِلْإِخْتِصَاصِ xüsusiləşdirmək üçündür, نَحْوُ misalı belədir; اَلْجُلُّ لِلْفَرَسِ “İhtişam atadır, at üçün”, وَ لِلزِّيَادَةِ əlavə üçündür, yəni artıq ola bilər, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-taalanın bu sözündə olduğu kimi; رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ ألَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ “Tələsdiyinizin bir hissəsi arxanızca gəldi” Neml 72, وَ لاَ أَبَا لَكُمْ “Sizin üçün ata yoxdur”, وَ لِلْقَسَمِ and içmək üçündür, misalı belədir; لِلهِ لاَ يُأَخِّرُ الْأَجَلَ “Allaha and olsun ki, əcəlin gecikməsi olmaz”, وَ لِلتَّعْلِيلِ və səbəb üçündür, misalı belədir; ضَرَبْتُ زَيْدًا لِلتَّأْدِيبِ “Zeydi tərbiyə etmək üçün döydüm”.
Lâm Hərfi-Cər
| لِلتَّمْلِيكِ | Mülk etmək |
| لِلْإِخْتِصَاصِ | Xüsusiləşdirmək |
| لِلزِّيَادَةِ | Əlavə (artıq) |
| لِلْقَسَمِ | And |
| لِلتَّعْلِيلِ | Səbəb |
Mülk Etmək (Temlik) Mənasında İstifadəsi
اَلْمَالُ لِزَيْدٍ
“Mal Zeydə aiddir, Zeyd üçün” ifadəsində الْمَالُ merfu mübtəda, ref əlaməti zahir dammə ilədir. اللَّامُ hərfi-cər, زَيْدٍ lâm hərfi-cəri ilə məcrur, cər əlaməti sonunda zahir kəsrədir. Cər və məcrur birlikdə mübtədanın təqdirən merfu olan məhzuf xəbərinə aid olur. Bu xəbər كَائِنٌ kimi bir söz olur.
Xüsusiləşdirmək (İxtisas) Mənasında İstifadəsi
اَلْجُلُّ لِلْفَرَسِ
“İhtişam attadır, at içindir” ifadəsində الجُلُّ merfu mübtəda, ref əlaməti zahir dammə ilədir. اللَّامُ cər hərfi, الفَرَسِ lâm cər hərfi ilə mecrur, cər əlaməti sonunda olan zahir kəsrədir. Cər və mecrur, mübtəda olan الجُلُّ sözünün təqdirən merfu və mahzuf olan xəbərinə mütəalliqdir. Bu xəbər مُسْتَقِرٌّ kimi bir mənada ola bilər.
Artıq (Ziyadə, zaid) Mənasında İstifadəsi
رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ ألَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ
“Tələsdiyinizin bir hissəsi arxanızca gəldi” ayəsində رَدِفَ səhih keçmiş feil, fətah üzərində məbni, irabdan məhalli yoxdur, lâm cər hərfi ilə mütəaddi olmuşdur. اللَامُ cər hərfi, كُمْ mecrur muttasıl zamir, بَعْضُ fail, merfu, ref əlaməti zahir dammədir və muzafdır, أَلَّذِي muzafun ileyh, məhəllən mecrur olan ism-i mevsul, تَسْتَعْجِلُونَ müzari feil, nasb və cevazımdan təcərrüd etməsi ilə merfu, الوَاوُ vav faildir, النُّونُ ref əlamətidir və eyni zamanda تَسْتَعْجِلُونَ sözü أَلَّذِي ism-i mevsulun sıla cümləsidir. Sıla cümləsindəki aid zamir isə تَسْتَعْجِلُونَ sözünün altında gizli olan أَنْتُمْ "siz" zamiridir. رَدِفَ feili تَبِعَ feili mənasındadır və lâm cər hərfi bu misalda zaiddir.
لاَ أَبَا لَكُمْ
“Sizin atanız yoxdur, sizin üçün bir ata yoxdur” ifadəsi Cerir adlı bir şairin sözləridir. لاَ cins üçün lâ-i nafiye, أَبَا lâ-nın ismi, esma-i sittedən olduğu üçün nasb əlaməti əlif ilədir. اللَّامُ cər hərfi, كُمْ cər səbəbi ilə mecrur muttasıl zamir. Lâ-nın xəbəri isə مَوْجُودٌ kimi təqdir edilən mahzuf bir isimdir.
And (Kasem, yemin) Mənasında İstifadəsi
لِلهِ لاَ يُأَخِّرُ الْأَجَلَ
“Allaha and olsun ki əcəli gecikdirməz” ifadəsində اللَّامُ cər hərfi, اللهِ sözü lâm cər hərfi ilə mecrur, cər əlaməti sonunda olan zahir kəsrədir. لِلهِ cər və mecruru أُقْسِمُ "and içirəm" kimi təqdir edilən mahzuf bir sözə mütəalliqdir. لاَ lâ-i nafiye, يُأَخِّرُ mehmuz ul-fa olan müzari feil, faili altında gizli olan هُوَ zamiridir. الأَجَلَ mefulun bih, nasb əlaməti sonunda olan zahir fətahdır.
Nə üçün (Sebebiyyet, ta'lil) Mənasında İstifadəsi
ضَرَبْتُ زَيْدًا لِلتَّأْدِيبِ
“Zeydi tərbiyə etmək üçün döydüm” ifadəsində ضَرَبَ səhih keçmiş feil, mütəhərrik merfu muttasıl zamirin birləşməsi ilə sükun üzərində məbni, irabdan məhalli yoxdur. التَّاءُ merfu muttasıl bariz zamir, məhəllən merfu, dammə üzərində məbni və fail. زَيْدًا sözü ضَرَبَ feilinin mefulun bihi, mansub, nasb əlaməti zahir fətah üzərindədir. اللَّامُ cər hərfi, التَّأْدِيبِ lâm cər hərfi ilə ləfzen mecrur, cər əlaməti sonunda olan zahir kəsrədir, mefulun lieclih olmaq üçün təqdirən mansub.