Min hərf-i cərr

وَ مِنْ; məqsədin başlanğıcı üçün, misal; سِرْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَى الْكُوفَةِ, və hissə üçün, misal; أَخَذْتُ مِنَ الْمَالِ, və bəyan üçün, Allah-taalanın sözündə olduğu kimi; فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ, və artıqlıq üçün, misal; مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ

وَ مِنْ və min (-dən, -dan) cər hərfi; لِإِبْتِدَاءِ الْغَايَةِ məqsədin başlanğıcı üçün istifadə olunur, misal; سِرْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَى الْكُوفَةِ “Bəsradan Kufəyə qədər getdim”, وَ لِلتَّبْعِيضِ hissə üçün istifadə olunur, misal; أَخَذْتُ مِنَ الْمَالِ “Malın bir hissəsini aldım”, وَ لِلتَّبْيِينِ bəyan üçün istifadə olunur, Allah-taalanın bu sözündə olduğu kimi; فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ “O halda murdar olan şeydən, yəni bütlərdən uzaq olun” Həcc 30, وَ لِلزِّيَادَةِ artıqlıq üçün, yəni əlavə ola bilər, misal; مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ “Mənə heç kim gəlmədi”.

Min Cər Hərfi

لِإِبْتِدَاءِ الْغَايَةِ	Məqsədin Başlanğıcı
لِلتَّبْعِيضِ	Hissə
لِلتَّبْيِينِ	Bəyan
لِلزِّيَادَةِ	Artıqlıq

Məqsədin Başlanğıcı Mənasında İstifadəsi

سِرْتُ مِنَ الْبَصْرَةِ إِلَى الْكُوفَةِ

“Bəsradan Kufəyə qədər getdim” ifadəsində cər hərfi olan min özündən əvvəlki ismə -dən, -dan mənası verir və ediləcək işin başlama yerini və ya vəziyyətini bildirir. سَارَ ecvef keçmiş zaman feli, hərəkətli mənsub zamirinin birləşməsi səbəbindən sükun üzərində məbni, التَّاءُ açıq merfu birləşik zamir, dammə üzərində məbni, mahallən merfu olmaqla faildir. مِنْ cər hərfi, sükun üzərində məbni, irabdan məhalli yoxdur. الْبَصْرَةِ min cər hərfi ilə məcrur, cər əlaməti axırdakı zahir kəsrədir. Cər və məcrur, yəni مِنَ الْبَصْرَةِ ifadəsi سَارَ felinə mütəalliqdir. إِلَى cər hərfi, الكُوفَةِ ilâ cər hərfi ilə məcrur, cər əlaməti axırdakı zahir kəsrədir. Yenə cər və məcrur سَارَ felinə mütəalliqdir.

Hissə Mənasında İstifadəsi

أَخَذْتُ مِنَ الْمَالِ

“Malın bir azını (bir hissəsini) aldım” ifadəsində işlədilən min hərfi-cərrinə min-i bəziyyət deyilir. Bir şeyin bir hissəsini almaq, yemək, içmək, oxumaq kimi mənalar verir. Yəni أَكَلْتُ الْخُبْزَ desək "Çörəyi yedim" olur. أَكَلْتُ الْخُبْزَ مِنْهَا desək "Çörəyin bir hissəsini yedim" olur. Burada min hərfi-cərr bir şeyin bir hissəsini ifadə edir. أَخَذَ səhih keçmiş fel, özünə mütəhərrik mütəkəllim zamiri birləşdiyinə görə sukun üzərində məbni, التَّاءُ açıq merfu muttasıl zamir, dammə üzərində məbni, mahallen merfu olmaqla faildir. مِنْ bəziyyət mənasında hərfi-cərr, sukun üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur. الْمَالِ min hərfi-cərr ilə məcrur, cərr əlaməti sonunda zahir kəsrədir. Cərr və məcrur, yəni مِنَ الْمَالِ ifadəsi أَخَذَ felinə aid edilir.

Açıqlama (Bəyan etmə) Mənasında İstifadəsi

فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ

“O halda murdar olan şeydən (yəni) bütlərdən uzaq olun” ayəsində işlədilən min hərfi-cərr min-i təbyindir. Yəni bir şeyi daha çox açıqlamaq üçün istifadə olunur. فَ təfri üçün istifadə olunur, yəni Allahın haram etdiyi şeylərin əhəmiyyətini vurğulamaq üçündür. إِجْتَنِبُوا əmr felidir, nunun hazfi üzərində məbni olub i'rabdan məhalli yoxdur. الرِّجْسَ məfulun-bihdir, mansubdur, nasb əlaməti sonunda zahir fətha ilədir. مِنْ təbyin edici olaraq istifadə olunan hərfi-cərrdir, burada الرِّجْسَ ifadəsinin təbyini üçün gəlmişdir. الأَوْثَانِ min hərfi-cərr ilə məcrur, cərr əlaməti sonunda zahir kəsrədir. مِنَ الْأَوْثَانِ ifadəsi الرِّجْسَ ifadəsinin halıdır. Zemahşəriyə görə isə təmyizidir. Buna görə də hal və ya təmyiz olma baxımından nasb əlamətinə sahib olub mahallen mansubdur.

Artıq (Zaid, məzid) Mənasında İstifadəsi

مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ

“Mənə heç kim gəlmədi” ifadəsində isə min hərfi-cərr zaid olaraq gəlmişdir və ona min-i zaid deyə bilərik. Əvvəl dediyimiz kimi, zaid hərfi-cərrlər mənanı gücləndirmək üçün gəlirlər və təsir edirlər. Onlar çıxarıldıqda məna pozulmur və cərr etdikləri isim bir əvvəlki amilin təsirinə düşür. Əgər ifadədə min hərfi-cərr olmasaydı ifadə مَا جَاءَنِي أَحَدٌ olacaqdı və yenə məna dəyişməyəcəkdi. Min hərfinin gəlməsi أَحَدْ ifadəsinə təsir etdi və mənanı gücləndirdi. مَا mâ-i nafiye, inkar hərfi, جَاءَ mehmuz ul-lam olan əcvəf keçmiş fel, النُّونُ nun-u vikaye, qoruma nunu. Çünki bu nun ismə aid olan cərr əlamətindən, yəni kəsrədən feli qorumaq üçün gəlmişdir. Nundan sonra gələn ya hərfi felə birləşib onu kəsrəli edə bilməzdi. Çünki kəsrə, fellərin əlaməti deyil. Ancaq muzari fellərdə və ya əmr fellərində keçid anlarında kəsrə istifadə oluna bilər, لَمْ يَنْصُرِ الْجَيْشَ "Orduya kömək etmədi" və ya إِفَتَحِ الْبَابَ "Qapını aç" kimi. اَلْيَاءُ mütəkəllim vahdə siqası üçün gələn muttasıl mansub zamir, mahallen mansub olmaqla məfulun-bihdir. مِنْ zaid hərfi-cərr, أَحَدٍ min hərfi-cərr ilə məcrur, cərr əlaməti sonunda zahir kəsrədir. Ləfzen məcrur, amma جَاءَ felinin faili olmaqla təqdirən merfudur.