Ba hərf-i cərr
اَلْبَاءُ; İLSAQ ÜÇÜN, MİSAL; بِهِ دَاءٌ, وَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ, وَ تƏDDİYƏ ÜÇÜN, MİSAL; ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ, وَ İSTİANƏ ÜÇÜN, MİSAL; كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ, وَ MÜSƏHƏBƏ ÜÇÜN, MİSAL; دَخَلْتُ عَلَيْهِ بِثِيَابِ السَّفَرِ, وَ ZARFİYYƏT ÜÇÜN, MİSAL; صَلَّيْتُ بِالْمَسْجِدِ, وَ MÜQABİLƏ ÜÇÜN, MİSAL; بِعْتُ هَذَا بِهَذَا, وَ ZİYADƏ ÜÇÜN, Allahın bu sözündə olduğu kimi; وَ لاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى تَهْلُكَةِ, وَ كَفَى بِاللهِ شَهِيدًا, وَ QƏSƏM ÜÇÜN, MİSAL; بِاللهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا
اَلْبَاءُ ba (-ə, -a, -ilə) hərfi-cərr; İLSAQ, yəni bitişdirmək üçün, MİSAL; بِهِ دَاءٌ "Xəstəlik onda (baş verdi)", وَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ "Zeydə uğradım" kimi, TƏDDİYƏ, yəni keçid üçün, MİSAL; ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ "Zeydlə getdim", İSTİANƏ, yəni yardım üçün, MİSAL; كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ "Qələm ilə yazdım", MÜSƏHƏBƏ, yəni birlik və sahiblik üçün, MİSAL; دَخَلْتُ عَلَيْهِ بِثِيَابِ السَّفَرِ "Ona səfər paltarı ilə (birlikdə) daxil oldum", ZARFİYYƏT, yəni zarf üçün, MİSAL; صَلَّيْتُ بِالْمَسْجِدِ "Məsciddə namaz qıldım", MÜQABİLƏ, yəni qarşılıq üçün, MİSAL; بِعْتُ هَذَا بِهَذَا "Bunu buna satdım", ZİYADƏ, yəni əlavə hərfi-cərr olur, Allahın bu sözündə olduğu kimi; وَ لاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى تَهْلُكَةِ "Əllərinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın" Bəqərə 195, وَ كَفَى بِاللهِ شَهِيدًا "Şahid olaraq Allah kifayətdir" Nisa 79, QƏSƏM, yəni and üçün, MİSAL; بِاللهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا "Allaha and olsun bunu mütləq edəcəyəm".
Ba Hərfi-Cərr
| لِلْإِلْصَاقِ | Bitişdirmək |
| لِلتَّعْدِيَةِ | Keçid |
| لِلْإِِسْتِعَانَةِ | Yardım |
| لِلْمُصَاحَبَةِ | Birlik |
| لِلظَّرْفِيَّةِ | Zarfiyyət |
| لِلْمُقَابَلَةِ | Müqabilə |
| لِلزِّيَادَةِ | Əlavə |
| لِلْقَسَمِ | And |
Bitişdirmə "İlsaq" Mənasında İstifadəsi
بِهِ دَاءٌ
"Xəstəlik onda (baş verdi)" ifadəsində اَلْبَاءُ hərfi-cərr, اَلْهَاءُ bitişik məcrur əvəzlik, ləfzən kəsrə üzərində məbni və məhəllən məcrur. Cərr və məcrur Basralılara görə gizli حَصَلَ feilinə aid edilir, Küfəlilərə görə də حَاصِلٌ ləfzə aid edilir. Təqdirən mərfu qabaqcadan xəbərdir. دَاءٌ isə dammə ilə mərfu olub gecikmiş mübtədadır.
مَرَرْتُ بِزَيْدٍ
"Zeydə uğradım" ifadəsində مَرَّ müzəddə feil-mazi, hərəkətli mənsub mənim əvəzliyinin bitişməsi ilə sükun üzərində məbni, اَلتَّاءُ dammə üzərində məbni, açıq mərfu bitişik əvəzlikdir, məhəllən mərfu olub faildir. اَلْبَاءُ hərfi-cərr, زَيْدٍ ba hərfi-cərr ilə məcrur, cərr əlaməti sonundakı açıq kəsrə ilədir. Cərr və məcrur, yəni بِزَيْدٍ ləfzı مَرَّ feilinə aid edilir və eyni zamanda مَرَّ feilinin məfulun bih qeyri-sarih olaraq təqdirən mənsubdur.
Keçid "Təddiyə" Mənasında İstifadəsi
ذَهَبْتُ بِزَيْدٍ
"Zeydlə getdim & keçdim" ifadəsində ذَهَبَ səhih feil-mazi, özünə hərəkətli mənsub mənim əvəzliyinin bitişməsi ilə sükun üzərində məbnidir. اَلتَّاءُ dammə üzərində məbni, açıq mərfu bitişik əvəzlikdir, məhəllən mərfu olub faildir. اَلْبَاءُ hərfi-cərr, زَيْدٍ ba hərfi-cərr ilə məcrur, cərr əlaməti sonundakı açıq kəsrə ilədir. Cərr və məcrur, yəni بِزَيْدٍ ləfzı ذَهَبَ feilinə aid edilir və eyni zamanda ذَهَبَ feilinin məfulun bih qeyri-sarih olaraq təqdirən mənsubdur.
Yardım "İstianə" Mənasında İstifadəsi
كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ
“Qələm (yardımı) ilə yazdım” ifadəsində كَتَبَ səhih keçmiş fildir, ona mütəhərrik mütəkəllim mərfu zamirinin birləşməsi ilə sukun üzərində məbnidir. اَلتَّاءُ dammə üzərində məbni, aşkar mərfu muttəsil zamirdir, məhəllən mərfu olub faildir. اَلْبَاءُ cər hərfi, اَلْقَلَمِ isə ba cər hərfi ilə məcrur olub, cər əlaməti sonunda olan zahir kəsrədir. Cər və məcrur, yəni بِالْقَلَمِ ifadəsi كَتَبَ fiilinə aid olur və eyni zamanda كَتَبَ fiilinin məf'ulun bih qeyri-sarih olmaq üzrə təqdirən mənsubdur.
Birlikdəlik "Musahabe" Mənasında İstifadəsi
دَخَلْتُ عَلَيْهِ بِثِيَابِ السَّفَرِ
“Ona səfər paltarı ilə (birlikdə) daxil oldum” ifadəsində ba cər hərfi birlikdəlik mənasında istifadə olunduğu üçün مَعَ mənasına sahibdir. دَخَلَ səhih keçmiş fildir, ona mütəhərrik mütəkəllim mərfu zamirinin birləşməsi ilə sukun üzərində məbnidir. اَلتَّاءُ dammə üzərində məbni, aşkar mərfu muttəsil zamirdir, məhəllən mərfu olub faildir. عَلَى cər hərfi, sukun üzərində məbnidir, i'rabdan məhəlli yoxdur, اَلْهَاءُ məhəllən məcrur, kəsrə üzərində məbni məcrur muttəsil zamirdir. اَلْبَاءُ cər hərfi, ثِيَابِ ba cər hərfi ilə məcrur, cər və məcrur دَخَلَ fiilinə aid olur və cər-məcrur دَخَلَ fiilinin məf'ulun bih qeyri-sarihidir və ثِيَابِ ifadəsi muzafdır, السَّفَرِ isə muzafun ileyh olub məcrurdur.
Zarflıq (Məkan və ya Zaman) Mənasında İstifadəsi
صَلَّيْتُ بِالْمَسْجِدِ
“Məsciddə namaz qıldım” ifadəsində صَلَّى naqis keçmiş fildir, ona mütəhərrik mütəkəllim mərfu zamirinin birləşməsi ilə sukun üzərində məbnidir. اَلتَّاءُ dammə üzərində məbni, aşkar mərfu muttəsil zamirdir, məhəllən mərfu olub faildir. اَلْمَسْجِدِ ba cər hərfi ilə məcrur, cər əlaməti sonunda olan zahir kəsrədir. Cər və məcrur, yəni بِالْمَسْجِدِ ifadəsi صَلَّى fiilinə aid olur. Cumhura görə بِالْمَسْجِدِ ifadəsi صَلَّى fiilinin məf'ulun bih qeyri-sarihidir. İbn-i Hacibə görə isə məf'ulun fiyhidir. Çünki buradakı cər hərfi olan اَلْبَاءُ ifadəsi فِي mənasında istifadə olunub.
Qarşılıq (Müqabil) Mənasında İstifadəsi
بِعْتُ هَذَا بِهَذَا
“Bunu buna satdım” ifadəsində müqabil üçün istifadə olunan ba cər hərfi, bir şeyin başqa bir şeyin yerinə keçməsi, qarışıq olması üçündür. Bir şeyi ödəyib, yerinə başqa bir şey almaq kimi. Bədəl mənasında olaraq iki şeydən birini digərinə üstün tutub seçməkdir. بَاعَ ecvef keçmiş fildir, ona mütəhərrik mütəkəllim mərfu zamirinin birləşməsi ilə sukun üzərində məbnidir. اَلتَّاءُ dammə üzərində məbni, aşkar mərfu muttəsil zamirdir, məhəllən mərfu olub faildir. هَذَا ifadəsi بَاعَ fiilinin məf'ulun bihi olub məhəllən mənsub olan işarət isimidir, اَلْبَاءُ cər hərfi, هَذَا ba cər hərfi ilə məhəllən məcrur işarət isimidir və cər və məcrur, yəni بِهَذَا ifadəsi بَاعَ fiilinə aid olur.
Artıq (Ziyadə, Zaid) Mənasında İstifadəsi
وَ لاَ تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى تَهْلُكَةِ
“və öz əllərinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın” ayəsində وَ atıf hərfidir, لاَ lâ-i nâfiyədir, تُقْلُوا məczum müzari fiildir, bu səbəbdən lâ-i nâfiyə səbəbilə sonunda nun hərfi düşüb. اَلْبَاءُ mezid, yəni zaid cər hərfidir, çünki أَلْقَى fiili lazımdır, məf'ul ala bilməz. Amma ba cər hərfi ilə mütəaddi olur və bir məf'ula keçişli olur. Zatən lazım fiili mütəaddi etmənin üsullarından biri də cər hərfi ilə istifadə etməkdir. إِلَى cər hərfi, تَهْلُكَةِ məcrur, cər və məcrur تُقْلُوا fiilinə aid olur.
وَ كَفَى بِاللهِ شَهِيدًا
"Və şahid olaraq Allah yetər" ayəsində də ba cər hərfi zaid olaraq gəlmişdir. وَ atıf və isti'nafiye hərfidir, كَفَى naqis keçmiş fildir, اَلْبَاءُ zaid cər hərfi, اللهِ ba cər hərfi ilə ləfzən məcrur, amma təqdirən كَفَى fiilinin faili olmaq üzrə mərfudur. شَهِيدًا təmiz və ya haldır. Əgər ba cər hərfi zikr edilməsəydi كَفَى اللهُ olardı. Mənası dəyişməzdi. Amma cər hərfinin zaid olaraq gəlməsi vurğunu gücləndirmək üçündür. Yuxarıdakı ayədə də şahid olmanın və yetmənin mərkəzi "Allah" ləfzidir deyə cər hərfi ilə Allah ləfzini vurğuyla zikr edirik.
And (Kasem, Yemin) Mənasında İstifadəsi
بِاللهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا
“Allaha and olsun bunu mütləq edəcəyəm” ifadəsində اَلْبَاءُ cər hərfi, اللهِ ifadəsi məcrur, cər əlaməti sonunda olan zahir kəsrədir. Cər və məcrur, yəni بِاللهِ ifadəsi məhzuf kasem fiilinə aid olur, yəni أُقْسِمُ بِاللهِ kimi bir ifadədən cər-məcrurun aid olduğu أُقْسِمُ kimi bir fiil hazf edilmişdir. لَ kasemin cavabı üçün olan ifadədir, أَفَعَلَ mütəkəllim şəklində müzari fiil, nun-u tə'kid-i müşəddədənin birləşməsi ilə fətə üzərində məbnidir və altında vacibən təqdir olunan və fail olan أًَنَا "mən" müstətir zamiri yatır. النًّونُ tə'kid üçündür.