İnne və oxşarları
إِنَّ وَ أَخَوَاتُهَا
اَلثَّانِي; إِنَّ وَ أَنَّ təsdiq üçün, لَكِنَّ istidrak üçün, كَأَنَّ bənzətmə və ya ehtimal üçün, لَيْتَ arzu üçün, لَعَلَّ ümid, qorxu və ya səbəb üçün. Bu ədatlar mübtədayı ismi olaraq nasb edər və xəbəri xəbər olaraq ref edər. Əgər bu ədatlara ma hərfiyyəsi qoşulmazsa, misal; إِنَّمَا اللهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ (Nisa 171) – "Allah yalnız bir tanrıdır", yalnız لَيْتَ istisna olmaqla; burada iki hal caizdir, كَإِنْ الْمَكْسُورَةِ مُخَفَّفَةً kimi, lakin مُخَفَّفَةً isə nəzərə alınmır. أَنْ isə işləyir və zərurət olmadıqda onun isminin hazfi və xəbəri ayrılmış cümlə olmalıdır, əgər cümlə münsərif fiillə başlayırsa və dua deyil, ya قَدْ, ya تَنْفِيسٍ, ya نَفْيٍ, ya لَوْ ilə. كَأَنَّ da işləyir, isminin zikri az olur və fiil ondan لَمْ və ya قَدْ ilə ayrılır. Bu ədatların xəbəri yalnız zərf və ya məcrur olarsa ortada yerləşə bilər, misal; إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً (Abəs 26), إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالاً (Müzəmmil 12). İNNA cümlə başında və qəsəm, kəlam və ləm hərfindən əvvəl kəsrə ilə oxunur, misal; إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ (Qədr 1), حَاءْ مِيمْ، وَ الْكِتَابُ الْمُبِينِ، إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ (Duxan 1-2-3), قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللهِ (Məryəm 30), وَ اللهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ (Münafiqon 1). Ləm hərfinin sonrakı xəbər, ismi və ya xəbərinin mamulü və ya fasıl zamiri üzərinə daxil olması caizdir. İNNA muhaffefe ilə birlikdə, əgər ameli ihmal edilərsə və məna aydın olmazsa, vacibdir. İNNA kimi, لَا النَّافِيَّةُ لِلْجِنْسِ də var, lakin onun əməli yalnız ona bitişən nekirə isimlərə aiddir, misal; لاَ صَاحِبَ عِلْمٍ مَمْقُوتٌ – "Elm sahibi nifrət edilən biri deyil", لاَ عِشْرِينَ دِرْهَمًا عِنْدِي – "Yanımda 20 dirhəm yoxdur". Əgər onun ismi muzaf və ya muzaf bənzəri deyilsə, fətah üzərində bina edilir, misal; لاَ رَجُلَ – "Bir adam yoxdur", لاَ رِجَالَ – "Adamlar yoxdur". Ya kəsrə üzərində, misal; لاَ مُسْلِمَاتِ – "Müsəlman qadınlar yoxdur", ya da ya üzərində, misal; لاَ رَجُلَيْنِ – "İki adam yoxdur", لاَ مُسْلِمَيْنِ – "İki müsəlman yoxdur". Misal; لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ – "Nə çevrilmə, nə də güc yoxdur", birinci fətah, ikinci həm fətah, həm nasb, həm də ref oxuna bilər, misal; لاَ رَجُلَ ظَرِيفٌ – "Zərif adam yoxdur", birinci ismi ref oxusan, ikinci nasb oxuya bilməzsən. Əgər لا təkrar edilməz, sifət ayrılırsa və ya müfrəd deyil, ikinci fətah oxumaq mümkün deyil.
İnna və Oxşarları
Mübtəda və xəbəri nəsx edənlərin (birincisi kâne və oxşarları idi) ikincisi huruf müşəbbəhə bil-fiil adlanan, ismini nasb, xəbərini ref edən ədatlardır. Bu ədatlar mübtədayı nasb edib özünə isim, xəbəri ref edib özünə xəbər götürürlər, cədvəldə baxaq:
| إِنَّ | لِلتَّأْكِيدِ | Pekişdirmək üçün | şübhəsiz ki | |||
| أَنَّ | ||||||
| لَكِنَّ | لِلْإِسْتِدْرَاكِ | Şübhəni aradan qaldırmaq üçün | şübhəsiz ki | |||
| كَأَنَّ |
|
Bənzətmə və ehtimal üçün | Sanki | |||
| لَيْتَ | لِلتَّمَنَّى | Arzu üçün | Kaş ki | |||
| لَعَلَّ |
|
Ümid etmək, narahat olmaq və səbəb üçün | Ümid edilir ki |
Yuxarıdakı hərflərin mübtədayı nəsb edib isim götürməsi və xəbəri rəf edib xəbər etmə əməlini yerinə yetirə bilməsi üçün ma-i hərfiyyənin onlara birləşməməsi lazımdır, misal;
إِنَّمَا اللهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ
“Allah yalnız və yalnız bir ilahdır” ayəsində inne ədatına ma ədatının daxil olduğunu və Allah sözünü nəsb edə bilmədiyini görürük. Əgər ma daxil olmasaydı إِنَّ اللهَ kimi inne əməl edəcəkdi.
Lakin leyte belə deyil, onun üçün iki hal var. Leyte ədatı in-i məksure-i muhaffefe kimidir. Yəni inne ədatını təxfif etdikdə in ədatı meydana çıxır və buna in-i muhaffefe deyirik. Kesreli olduğu üçün məksure deyirik. Leyte ədatı in-i muhaffefe kimidir. Ətraflı izah kitabın şərhində veriləcək.
Muhaffef olan lakin isə ihmal edilir, yəni əməl etməz. En isə əməl edir. Zərurət istisna olmaqla, şan zamiri olan isminin hazf edilməsi və xəbəri əgər dua olmayan münsarif bir fiillə başlayırsa kad, sin, sevfe, nefy və ya lev ilə ayrılan bir cümlə olması vacibdir.
Keen ədatına gəldikdə o da əməl edir. İsminin zikr edilməsi azdır, özündən sonra gələn fiil ilə lem və ya kad ilə ayrılır. İnne və bənzəri olan bu ədatların xəbərləri zərf və ya məcrur olmaları istisna olmaqla, isimlə özləri arasında yer almaz, misal;
إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً
“Şübhəsiz ki, bunda ibrət vardır” və
إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالاً
“Şübhəsiz ki, yanımızda prangalar var” kimi.
İnne ədatı cümlənin əvvəlində kesrelidir, misal;
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
“Şübhəsiz ki, biz onu Qədir gecəsində endirdik” kimi.
İnne ədatı kasemdən sonra kesrelidir, misal;
حَاءْ مِيمْ، وَ الْكِتَابِ الْمُبِينِ، إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ
“Hâ, mîm.. Açıq kitaba and olsun, şübhəsiz onu biz endirdik” kimi.
İnne ədatı "kavil" sözündən sonra kesrelidir, misal;
قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللهِ
“Dedi ki, şübhəsiz mən Allahın quluyam” kimi.
İnne ədatı lâm-ı te'kiddən əvvəl də kesrelidir, misal;
وَ اللهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ
“Allah bilir ki, sən şübhəsiz onun elçisisən” kimi.
İn-i məksurenin mütəəxir xəbəri və ya ismi və ya ortada gələn xəbərinin mamulunun və ya fasıl zamirinin başına lâm hərfinin daxil edilməsi caizdir. Əgər əməli ihmal (ləğv) edilib və məna da açıq deyilsə, lâm hərfinin in-i muhaffefe ilə gəlməsi də vacibdir.
İnne, cins üçün olan lâ-i nafiye kimidir. Lakin əməli özünə birləşən nekirlərə məxsusdur, misalları;
لاَ صَاحِبَ عِلْمٍ مَمْقُوتٌ
“Elm sahibi nifrət edilən biri deyil” və,
وَ لاَ عِشْرِينَ دِرْهَمًا عِنْدِي
“Yanımda 20 dirhəm yoxdur” kimi.
Əgər lâ-i nafiyenin ismi muzaf və ya şibh-i muzaf deyilsə, fetha üzərində məbnidir, misalları;
لاَ رَجُلَ
“bir adam deyil”,
لاَ رِجَالَ
“adamlar deyil” kimi.
Ya fetha və ya kesre üzərində məbni olur, misal;
لاَ مُسْلِمَاتِ
“Müsəlman qadınlar deyil” kimi.
Ya da ya üzərində məbni olur, misalları;
لاَ رَجُلَيْنِ
“İki adam deyil” və,
لاَ مُسْلِمَيْنِ
“İki müsəlman deyil” kimi.
Sənin üçün bu;
لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ
“Bir havil (dəyişiklik) və bir qüvvət (güc) yoxdur” misalında birinci lâ-nın ismi olan حَوْلَ fetha, lâ-nın ikinci ismi قُوَّةَ sözünü həm fetha, həm nəsb, həm də rəf oxumaq caizdir. Tıpkı;
لاَ رَجُلَ ظَرِيفٌ
“Zərif adam yoxdur” tərkibindəki ظَرِيفٌ sifatı kimidir. Birincini حَوْلُ kimi rəf oxumaq da caizdir. Əgər birincini rəf oxusan, ikincini nəsb oxumaq mümkün deyil. Əgər lâ təkrar edilməz və ya sifət ayrı gələrsə və ya bu sifət müfrəd deyilsə, o halda ikincini fetha üzərində oxumaq caiz deyil.
| fetha-fetha | لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ |
| fetha-rəf | لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةٌ |
| fetha-nəsb | لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةً |
| rəf-rəf | لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةٌ |
| rəf-fetha | لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةَ |