Kane və oxşarları

النَّوَاسِخُ

Bölmə, النَّوَاسِخُ mübtəda və xəbər hökmünü nəsx edənlər üç növdür; birincisi; كَانَ, أَمْسَى, أَصْبَحَ, أَضْحَى, ظَلَّ, بَاتَ, صَارَ, لَيْسَ, مَا زَالَ, مَا فَتِئَ, مَا أَنْفَكَّ, مَا بَرِحَ, مَا دَامَ kimi sözlərdir ki, mübtədanı qaldırıb onlara isim edirlər və xəbəri isə onlara xəbər olaraq nəsb edirlər, misal; وَ كَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا (Furqan 54), və bəzən xəbər ortada gələ bilər, misal; فَلَيْسَ سَوَاءٌ عَالِمٌ وَ جَهُولٌ. Bəzən xəbər nəsx edicidən əvvəl gələ bilər, yalnız مَا دَامَ və لَيْسَ fiillərinin xəbəri bundan istisnadır. İlk beş nəsx edici صَارَ ilə sinonimdir və لَيْسَ, فَتِئَ, زَالَ istisna olmaqla, tam fiil olmaları mümkündür, yəni xəbərə ehtiyac olmadan istifadə edilə bilər, misal; وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنِظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ (Bəqərə 280), فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ (Rum 17), خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَوَاتُ وَ الْأَرْضُ (Hud 107). كَانَ fiilinin cümlənin ortasında əlavə olaraq gəlməsi mümkündür, misal; مَا كَانَ أَحْسَنَ زَيْدًا. كَانَ fiilinin meczum muzari formasında nunu silinir, əgər ona sakin və ya muttasıl mansub zamir rast gəlməzsə, misal; وَ لَمْ نَكُ. Yalnız كَانَ fiilinin silinməsi və onun yerinə مَا gətirilməsi mümkündür, misal; أَمَّا أَنْتَ ذَا نَفَرٍ. Kâne'nin ismi ilə birlikdə silinməsi, misal; إِنْ خَيْرًا فَخْيْرٌ və الْتَمِسْ وَ لَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ.

Bölmə bir bab, النَّوَاسِخُ nəsx edənlər, ortadan qaldıranlar, mübtəda və xəbər hökmünü, üç növdür, növlərdən biri; كَانَ və أَمْسَى və أَصْبَحَ və ظَلَّ və بَاتَ və صَارَ və لَيْسَ və مَا زَالَ və مَا فَتِئَ və مَا أَنْفَكَّ və مَا بَرِحَ və مَا دَامَ kimi sözlərdir ki, mübtədanı qaldırıb onlara isim edirlər, xəbəri isə nəsb edib onlara xəbər edirlər, misal; كَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا "Sənin Rəbbin Qadirdir" (Furqan 54) ayəsində كَانَ naqis fiil, رَبُّ onun mərcu ismi və قَدِيرًا isə mansub xəbəridir. Bəzən xəbər ortada gələ bilər, yəni naqis fiil ilə ismi arasına girə bilər, misal; فَلَيْسَ سَوَاءٌ عَالِمٌ وَ جَهُولٌ "Alim ilə cahil bir deyil" ifadəsində xəbər olan سَوَاءٌ لَيْسَ ilə ismi arasında gəlmişdir. Bəzən xəbər nəsx edicidən əvvəl gələ bilər, yalnız مَا دَامَ və لَيْسَ naqis fiilləri istisnadır. İlk beş kâne və bənzərləri صَارَ ilə sinonimdir, və لَيْسَ, فَتِئَ, زَالَ fiillərinin qeyrisi tam fiil ola bilər, yəni xəbərə ehtiyac olmadan istifadə edilə bilər, misal; وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنِظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ "Çətinlik sahibi olana asanlıq olana qədər möhlət verin" (Bəqərə 285), فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ "Axşam və səhər Allahı təsbih edin" (Rum 17), خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَوَاتُ وَ الْأَرْضُ "Onlar göy və yer durduqca orada əbədi qalacaqlar" (Hud 107). كَانَ naqis fiilinin cümlənin ortasında əlavə olaraq gəlməsi mümkündür, misal; مَا كَانَ أَحْسَنَ زَيْدًا "Zeyd ən gözəl olandır" kimi. كَانَ fiilinin meczum muzari formasında nunu silinir, keçid halında, əgər ona sakin və ya muttasıl mansub zamir rast gəlməzsə, misal; وَ لَمْ نَكُ "biz olmadıq" kimi. Yalnız كَانَ fiilinin silinməsi və onun yerinə مَا gətirilməsi mümkündür, misal; أَمَّا أَنْتَ ذَا نَفَرٍ "Sənin nəfər sahibi olman..." kimi. Kâne'nin ismi ilə birlikdə silinməsi, misal; إِنْ خَيْرًا فَخْيْرٌ "Xeyir olarsa xeyir olar" kimi, və الْتَمِسْ وَ لَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ "istədiyin dəmir üzük olsa belə, istə" kimi.

Nəsx Edicilər

Mübtəda və xəbər hökmünü ortadan qaldıran nəsx edicilər üç növdür. Növlərdən biri;

كَانَ	oldu
أَمْسَى	axşamladı
أَصْبَحَ	səhərlədi
أَضْحَى	quşluq vaxtına girdi
ظَلَّ	gün kölgəsində oldu
بَاتَ	gecəledi
صَارَ	döndü
لَيْسَ	deyil
مَا زَالَ	zail olmadı
مَا فَتِئَ	davam etdi
مَا أَنْفَكَّ	davamlı oldu
مَا بَرِحَ	davamlı oldu
مَا دَامَ	daim olduqca

Qeyd: Nakıs feilər haqqında ətraflı məlumat üçün İzhar dərslərində Nakıs Feillər bölməsinə baxa bilərsiniz.

Bu nakıs feilər mübtədanı ref edib özünə isim, xəbəri isə nasb edib özünə xəbər götürür, misal:

كَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا

"Sənin Rəbbin Qadirdir" kimi.

Bəzən xəbər, isim ilə nakıs feil arasına girir, misal:

فَلَيْسَ سَوَاءٌ عَالِمٌ وَ جَهُولٌ

"Alim ilə cahil bir deyil" kimi.

Bəzən xəbər, nakıs feildən əvvəl gəlir, lakin مَا دَامَ və لَيْسَ nakıs feilində əvvəl gələ bilməz. كَانَ nakıs feilinin bənzərlərinin ilk beş tanəsi صَارَ "döndü" ilə eyni mənadadır, yəni sinonimdir. لَيْسَ və مَا فَتِئَ və مَا زَالَ nakıs feillərindən başqa olan nakıs feillərin tam feil olmaları caizdir. Yəni xəbərə ehtiyac duymazlar, misal:

وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنِظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ

"Çətinlik sahibi olana asanlıq olana qədər möhlət verin, yəni əlindən çətinlik çıxana qədər gözləyin" və,

فَسُبْحَانَ اللهِ حِينَ تُمْسُونَ وَ حِينَ تُصْبِحُونَ

"Axşam və səhər girdiyiniz zaman Allahı təsbih edin" və,

خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَوَاتُ وَ الْأَرْضُ

"Onlar, göylər və yer durduqca orada əbədi qalacaqlar" kimi.

Kâne nakıs feilinin cümlənin ortasında əlavə olaraq gəlməsi caizdir, misal:

مَا كَانَ أَحْسَنَ زَيْدًا

"Zeyd ən gözəl olandır" kimi.

كَانَ feilinin məczum olan muzarisinin sonundakı nun hərfi, əgər sakin və muttasıl mansub bir zamir ilə qarşılaşmazsa keçid halında hazfi caizdir, misal:

وَ لَمْ أُكُ

"və mən olmadım" kimi, əslində لَمْ أَكُنْ olmalı idi.

Yalnız كَانَ nakıs feilinin hazf olunması və onun yerinə مَا gətirilməsi caizdir, misal:

أَمَّا أَنْتَ ذَا نَفَرٍ

"Sənin nəfər sahibi olman..." kimi və ismi ilə birlikdə hazf olunması caizdir, misal:

إِنْ خَيْرًا فَخْيْرٌ

"Xeyir olarsa xeyir olar" və,

وَ الْتَمِسْ وَ لَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ

"İstədiyin dəmir üzük olsa belə yenə də istə" kimi olması kâne feilinin xüsusiyyətlərindəndir.