Mübtəda və Xəbər

اَلْمُبْتَدَأُ وَ الْخَبَرُ

بَابُ الْمُبْتَدَإِ وَ الْخَبَرِ مَرْفُوعَانِ، كَاللهُ رَبُّنَا وَ مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا. وَ يَقَعَ الْمُبْتَدَأُ نَكِرَةً إِنْ عَمَّ أَوْ خَصَّ، نَحْوُ؛ مَا رَجُلٌ فِي الدَّارِ، وَ ءَ إِلَهٌ مَعَ اللهِ النمل ٦١، وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ البقرة ٢٢١، وَ خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللهُ. وَ الْخَبَرُ جُمْلَةٌ لَهَا رَابِطٌ كَزَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ وَ وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ الأعراف ٢٦، وَ زَيْدٌ نِعْمَ الرَّجُلُ، إِلاَّ فِي نَحْوِ؛ قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ الإخلاص ١، وَ ظَرْفًا مَنْصُوبًا، نَحْوُ؛ وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ الأنفال ٤٢، وَ جَارًّا وَ مَجْرُورًا، نَحْوُ؛ اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ الفاتحة ٢، وَ تَعَلُّقُهُمَا بِمُسْتَقِرٍّ أَوْ إِسْتَقَرَّ مَحْذُوفَتَيْنِ. وَ لاَ يُخْبَرُ بِالزَّمَانِ عَنِ الذَاتِ وَ اللَّيْلَةَ الْهِلاَلُ مُتَأَوَّلٌ. وَ يُغْنِي عَنِ الْخَبَرِ مَرْفُوعُ وَصْفٍ مُعْتَمِدٍ عَلَى إِسْتِفْهَامٍ أَوْ نَفْيٍ، نَحْوُ؛ أَ قَاطِنٌ قَوْمُ سَلْمَى، وَ مَا مَضْرُوبٌ الْعَمْرَانِ. وَ قَدْ يَتَعَدَّدُ الْخَبَرُ، نَحْوُ؛ وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ البروج ١٤. وَ قَدْ يَتَقَدَّمُ، نَحْوُ؛ فِي الدَّارِ زَيْدٌ وَ أَيْنَ زَيْدٌ؟ وَ قَدْ يُحْذَفُ كُلٌّ مِنَ الْمُبْتَدَإِ وَ الْخَبَرِ، نَحْوُ؛ سَلاَمٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ الذاريات ٢٥ أَيْ عَلَيْكُمْ أَنْتُمْ. وَ يَجِبُ حَذْفُ الْخَبَرِ قَبْلَ جَوَابَيْ لَوْلاَ وَ الْقَسَمِ الصَّرِيحِ وَ الْحَالِ الْمُمْتَنِعِ كَوْنُهَا خَبَرًا وَ بَعْدَ وَاوِ الْمُصَاحَبَةِ الصَّرِيحِيَّةِ، نَحْوُ؛ لَوْلاَ أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ سبأ ٣١، وَ لَعَمْرُكَ لَأَفْعَلَنَّ وَ ضَرْبِي زَيْدًا قَائِمًا وَ كُلُّ رَجُلٍ وَ ضَيْعَتُهُ

مُبْتَدَأ وَ خَبَر بابı, mübtəda və xəbər babı, مَرْفُوعَانِ ikisi də merfu olur, كَ kimi, اَللهُ رَبُّنَا "Allah bizim Rəbbimizdir" kimi, və مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا "Məhəmməd bizim peyğəmbərimizdir" kimi, وَ يَقَعَ الْمُبْتَدَأُ mübtəda vaki olur, yəni gəlir, نَكِرَةً nekire olaraq, إِنْ عَمَّ أَوْ خَصَّ əgər ümumi və ya xüsusi mənada olarsa, نَحْوُ misalı belədir; مَا رَجُلٌ فِي الدَّارِ "Evdə adam yoxdur" ifadəsində رَجُلٌ sözü kimi, وَ ءَ إِلَهٌ مَعَ اللهِ və "Allah ilə bərabər bir ilah varmı?..." Nəml 61 ayəsindəki إِلَهٌ sözü kimi, وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ və "Mömin bir qul müşrikdən daha xeyirlidir" Bəqərə 221, وَ خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللهُ və "Allah beş vaxt namazı yazıb" kimi, وَ الْخَبَر xəbərə gəldikdə, جُمْلَةٌ cümlədir, لَهَا رَابِطٌ mübtəda ilə cümlə arasında əlaqə var, كَزَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ "Zeyd, atası ayaqdadır" kimi, وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ və "Təqva libası budur, daha xeyirlidir" Əraf 26, وَ زَيْدٌ نِعْمَ الرَّجُلُ və "Zeyd nə gözəl adamdır" kimi, إِلاَّ فِي نَحْوِ ancaq bu misalda mübtəda ilə xəbər arasında əlaqə yoxdur, قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ "De ki, Allah təkdir" İxlas 1, وَ ظَرْفًا مَنْصُوبًا xəbər mansub zərf kimi də gələ bilər, نَحْوُ misalı belədir; وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ "Karvan sizdən aşağıdadır" Ənfal 42, ، وَ جَارًّا وَ مَجْرُورًا xəbər cər və məcrur kimi də gələ bilər, نَحْوُ misalı belədir; اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ "Həmd, aləmlərin Rəbbi Allah üçündür" Fatihə 1, وَ تَعَلُّقُهُمَا mansub zərf və cər-məcrurun əlaqəsi, yəni münasibəti, بِمُسْتَقِرٍّ أَوْ إِسْتَقَرَّ istəqara və ya mustəqir sözləridir, مَحْذُوفَتَيْنِ məhzuf olan, yəni son iki ayəyə baxsaq أَسْفَلَ və لِلهِ sözlərini görərik. Biri mansub zərf, digəri cər-məcrur. Bu sözlər istəqara və ya mustəqir mənasına gələn məhzuf felə bağlıdır. Yəni اَلْحَمْدُ مُسْتَقِرٌّ لِلهِ "Həmd Allah üçün sabitdir" və ya اَلرَّكْبُ اِسْتَقَرَّ أَسْفَلَ مِنْكُمْ "Karvan sizdən aşağıda yerləşib" kimi. وَ لاَ يُخْبَرُ və xəbər verilmir, بِالزَّمَانِ عَنِ الذَاتِ zaman zərfi ilə bir zatdan, وَ اللَّيْلَةَ الْهِلاَلُ "Hilal bu gecədir" ifadəsi isə təvil olunur. Məsələn زَيْدٌ الْيَوْمَ "Zeyd bu gündür" deyilmir. وَ يُغْنِي عَنِ الْخَبَرِ və xəbərdən ehtiyacsız edir, مَرْفُوعُ وَصْفٍ مُعْتَمِدٍ istinad edən bir sifətin merfu'u, عَلَى إِسْتِفْهَامٍ أَوْ نَفْيٍ istifham və ya nefy üzərinə istinad edən, نَحْوُ misalı belədir; أَ قَاطِنٌ قَوْمُ سَلْمَى "Səlmanın qövmü sakinmi?" kimi, وَ مَا مَضْرُوبٌ الْعَمْرَانِ "İki Amr döyülməyib" ifadələrində أَ قَاطِنٌ sözünün əvvəlindəki hemze istifham hemzesidir. قَاطِنٌ sözü ismi-faildir və istifhamdan sonra gəlir və eyni zamanda mübtədadır. قَوْمُ sözü faildir və xəbər yerinə keçir və سَلْمَى sözünün muzafıdır. İkinci misalda مَا sözü ma-i nafiyedir, nefy edir. مَضْرُوبٌ sözü ismi-məfuldür. الْعَمْرَانِ sözü isə مَضْرُوبٌ sözünün naib-i failidir və xəbər yerinə keçir. وَ قَدْ يَتَعَدَّدُ الْخَبَرُ xəbər bəzən bir neçə ola bilər, نَحْوُ misalı belədir; وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ "O (Allah) bağışlayan və sevəndir" Büruc 14, kimi. وَ قَدْ يَتَقَدَّمُ xəbər bəzən mübtədanın önünə keçir, نَحْوُ misalı belədir; فِي الدَّارِ زَيْدٌ "Evdəki Zeyddir" kimi, وَ أَيْنَ زَيْدٌ؟ "Zeyd haradadır?" kimi. وَ قَدْ يُحْذَفُ كُلٌّ مِنَ الْمُبْتَدَإِ وَ الْخَبَرِ bəzən mübtəda və ya xəbərdən biri hazf olunur, نَحْوُ misalı belədir; سَلاَمٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ "Salam, tanınmayan qövm..." Zariyat 25, أَيْ عَلَيْكُمْ أَنْتُمْ yəni "Salam sizin üzərinizə olsun ey tanınmayan qövm" kimi. وَ يَجِبُ حَذْفُ الْخَبَرِ və xəbərin hazfi vacibdir, قَبْلَ جَوَابَيْ لَوْلاَ ləvlanın cavabından əvvəl və وَ الْقَسَمِ الصَّرِيحِ açıq andın cavabından əvvəl, وَ الْحَالِ الْمُمْتَنِعِ xəbər olması mümkün olmayan haldan əvvəl, وَ بَعْدَ وَاوِ الْمُصَاحَبَةِ açıq vav-i musahabədən sonra, نَحْوُ misalları belədir; لَوْلاَ أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ "Əgər siz olmasaydınız, biz mömin olardıq" Səba 32, وَ لَعَمْرُكَ لَأَفْعَلَنَّ "Ömrünə and olsun ki, mütləq edəcəyəm" kimi, ضَرْبِي زَيْدًا قَائِمًا "Zeydi vurmağım ayaqda olduğu haldadır" kimi, وَ كُلُّ رَجُلٍ وَ ضَيْعَتُهُ və "hər adam və sərmayəsi..." kimi.

Mübtəda və Xəbər

Mübtəda və xəbər merfu olur, misalları;

اَللهُ رَبُّنَا

"Allah bizim Rəbbimizdir" kimi, və

مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا

"Məhəmməd bizim peyğəmbərimizdir" kimi.

Mübtəda ümumi və ya xüsusi mənada olarsa, nekire kimi gələ bilər, misalı;

مَا رَجُلٌ فِي الدَّارِ

“Evde bir adam yoxdur” ifadəsindəki رَجُلٌ kəlməsi kimi.

وَ ءَ إِلَهٌ مَعَ اللهِ

“Allah ilə bərabər bir ilah mı?...” ifadəsindəki إِلَهٌ kəlməsi kimi.

وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ

“Əlbəttə mömin bir qul müşrikdən daha xeyirlidir” ifadəsindəki عَبْدٌ kəlməsi kimi.

وَ خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللهُ

“Allah beş vaxt namazı yazmışdır” ifadəsindəki صَلوَاتٌ kimi.

Xəbər cümlə olaraq gələ bilər və cümlə ilə mübtəda arasında bir əlaqə olur, misal;

زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ

“Zeyd, atası ayaqda olandır” ifadəsində mübtəda olan زَيْدٌ kəlməsi ilə cümlə olaraq gələn xəbər, yəni أَبُوهُ قَائِمٌ kəlməsi arasında əlaqə vardır.

وَ لِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ

“Məhz o təqva libası daha xeyirlidir” ifadəsində mübtəda ilə cümlə olaraq gələn xəbər arasında əlaqə vardır.

وَ زَيْدٌ نِعْمَ الرَّجُلُ

“Zeyd nə gözəl adamdır” kimi. Lakin bu misalda mübtəda ilə xəbər arasında bir əlaqə yoxdur;

قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ

“De ki, o Allah təkdir” kimi.

Xəbər, mansub bir zərf olaraq gələ bilər, misal;

وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ

“O karvan sizdən daha aşağıdadır” kimi.

Xəbər, cər-mecrur olaraq da gələ bilər, misal;

اَلْحَمْدُ لِلهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

“Həmd, aləmlərin Rəbbi Allah üçündür” kimi. Bu zərf və cər-mecrurun mütəalləqları mahzuf olan إِسْتَقَرَّ və ya مُسْتَقِرٌّ kəlmələridir.

Zaman zərfi ilə bir şəxsdən xəbər verilmir, lakin اَللَّيْلَةَ الْهِلاَلُ “Gecə hilaldır” yəni demək istədiyi “bu gecə hilal var” şəklindədir. Amma bu söz tərkibdə təvil edilmişdir. Məsələn زَيْدٌ الْيَوْمَ “Zeyd bu gündür” deyə bilmərik.

Nəfy və ya istifham əsasında olan bir sifətin merfu'u, yəni özündən əvvəl nəfy və ya istifham kəlmələri gələn bir sifətin (ism-i fail və ya ism-i meful kimi) merfu'u mübtədanı xəbər almaqdan saxlayır, müstağni qoyur. Sifətin merfu'u deməkdən məqsəd ism-i fail və ya ism-i meful kimi sifətlərin ref hallarıdır, misallar;

أَ قَاطِنٌ قَوْمُ سَلْمَى

“Səlimanın qövmü qalıcıdırmı?” və,

وَ مَا مَضْرُوبٌ الْعَمْرَانِ

“İki Amr döyülməmişdir” ifadələrindəki nəfydən sonra gələn مَضْرُوبٌ və istifhamdan sonra gələn قَاطِنٌ kəlmələri kimi.

Xəbər, bəzən bir neçə dəfə gələ bilər, misal;

وَ هُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ

“O (Allah) Qafur və Vedud olandır” ifadəsindəki الْغَفُورُ və الْوَدُودُ kimi.

Xəbər, bəzən mübtədanın önünə keçir, yəni ondan əvvəl zikr edilir, misal;

فِي الدَّارِ زَيْدٌ

“Evdəki Zeyddir” və,

وَ أَيْنَ زَيْدٌ؟

“Zeyd haradadır?” kimi.

Bəzən mübtəda və ya xəbərdən biri hazf edilir, misal;

سَلاَمٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ

“Salam, bilinməyən qövm..” yəni sizə salam olsun. عَلَيْكُمْ deyilmir.

Xəbərin hazfi لَوْلاَ “əgər olmasa” hərfi-cərrinin açıq olan yemininin cavabından əvvəl, xəbər olması mümkün olmayan haldan əvvəl və açıq olan vav-ı musahabədən (vav-ı maiyyə, birlik ifadə edən vav) sonra vacibdir, misalları;

لَوْلاَ أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ

“Əgər siz olmasaydınız əlbəttə biz möminlərdən olardıq” və,

وَ لَعَمْرُكَ لَأَفْعَلَنَّ

“Ömrünə and olsun ki, əlbəttə edəcəyəm” və,

ضَرْبِي زَيْدًا قَائِمًا

“Zeydə vuruşum ayaqda olduğu halda baş verir” və,

وَ كُلُّ رَجُلٍ وَ ضَيْعَتُهُ

“hər adam və sərmayəsi..” kimi.