Mübaləğəli İsm-i Fail

وَ يَجِيءُ لِلْمُبَالَغَةِ، نَحْوُ؛ صَبَّارٍ وَ سَيْفٍ مِجْذَمٍ وَ هُوَ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْآلَةِ وَ بَيْنَ الْمُبَالَغَةِ لِلْفَاعِلِ، وَ فِسِّيقٍ وَ كُبَارٍ وَ طُوَّالٍ وَ عَلاَّمَةٍ وَ نَشَّابَةٍ وَ رَاوِيَةٍ وَ فَرُوقَةٍ وَ ضُحَكَةٍ وَ ضُحْكَةٍ وَ مِجْذَامَةٍ وَ مِسْقَامٍ وَ مِعْطِيرٍ. وَ يَسْتَوِي الْمُذَكَّرُ وَ الْمُؤَنَّثُ فِي تِسْعَةِ الْآخِيرَةِ لِقِلَّتِهِنَّ. وَ أَمَّا قَوْلُهُمْ؛ مِسْكِينَةٌ فَمَحْمُولَةٌ عَلَى فَقِيرَةٍ كَمَا قَالُوا؛ هِيَ عَدُوَّةُ اللهِ، وَ إِنْ لَمْ يَدْخُلِ الْتَاءُ فِي فَعُولٍ أَلَّذِي لِلْفَاعِلِ حَمْلاً عَلَى صَدِيقَةٍ

Mübaligə üçün və sayılacaq veznlər mübaligə məqsədilə gəlir; نَحْوُ misalları belədir; صَبَّارٍ və سَيْفٍ مِجْذَمٍ bu söz وَ هُوَ مُشْتَرَكٌ ortaqdır, بَيْنَ الْآلَةِ وَ بَيْنَ الْمُبَالَغَةِ لِلْفَاعِلِ alət ismi ilə mübaligəli fail ismi arasında, وَ فِسِّيقٍ və وَ كُبَارٍ və وَ طُوَّالٍ və وَ عَلاَّمَةٍ və وَ نَشَّابَةٍ və وَ رَاوِيَةٍ və وَ فَرُوقَةٍ və وَ ضُحَكَةٍ və وَ ضُحْكَةٍ və وَ مِجْذَامَةٍ və وَ مِسْقَامٍ və وَ مِعْطِيرٍ kimi sözlər. وَ يَسْتَوِي الْمُذَكَّرُ وَ الْمُؤَنَّثُ müzekker və müennes bərabərdir, فِي تِسْعَةِ الْآخِيرَةِ bu sayılanların son 9-da, لِقِلَّتِهِنَّ az istifadə olunduğuna görə, مِسْكِينَةٌ sözünün müennes olaraq gəlməsi, فَمَحْمُولَةٌ hamledilir, عَلَى فَقِيرَةٍ fəqirə sözünə, كَمَا قَالُوا dedikləri kimi; هِيَ عَدُوَّةُ اللهِ "O Allahın düşmənidir" ifadəsindəki عَدُوَّةُ kimi. وَ إِنْ لَمْ يَدْخُلِ الْتَاءُ ta daxil olmur, فِي فَعُولٍ أَلَّذِي لِلْفَاعِلِ fail mənasında olan فَعُولٌ veznində gələn sözlərə, حَمْلاً عَلَى صَدِيقَةٍ sadiqə sözünə hamledildiyi üçün ta gəlmişdir.

Mətnin Ümumi Mənası: Mübaligəli fail ismi üçün gələn veznlər;

صَبَّارٌ	çox səbirli
سَيْفٌ مِجْذَمٌ	çox iti qılınc
فِسِّيقٌ	çox fasiq
كُبَّارٌ	çox böyük
طُوَّالٌ	çox uzun
عَلاَّمَةٌ	çox alim
نَسَّابَةٌ	çox nəsəbli
رَاوِيَةٌ	çox rəvayət edən
فَرُوقَةٌ	çox ayıran
ضُحْكَةٌ	çox gülən
ضُحَكَةٌ	çox gülən
مِجْذَامَةٌ	çox kəsən
مِسْقَامٌ	çox xəstə
مِعْطِيرٌ	çox qoxan

Bu mövzulardan miczem olan söz həm alət adı, həm də məful adı kimi gəlir. Burada sadalananların son doqquzu az istifadə olunduğu üçün müzekkər və müənnəs bərabərdir. مِسْكِينَةٌ "çox düşkün" sözü müənnəs olaraq gəlməsi فَقِيرَةٌ "çox kasıb" sözünə aid edilməsi ilədir. Eynilə;

هِيَ عَدُوَّةُ اللهِ

"O Allahın düşmənidir" dedikləri kimi. Fail mənasında olan فَعُولٌ şəkilində gələn عَدُوَّةٌ sözü normalda təsiz gəlməli idi. Lakin bu عَدُوَّةٌ sözü صَدِيقَةٌ sözünə aid edildiyi üçün belə gəlmişdir.