Mezid Fəillərdə İsm-i Fail

وَ صِيغَتُهُ مِنْ غَيْرِ الثُّلاَثِيِّ عَلَى صِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ، بِمِيمٍ مَضْمُومَةٍ وَ كَسْرِ مَا قَبْلَ الْآخِرِ، نَحْوُ؛ مُكْرِمٍ، فَأُخْتِيرَ الْمِيمُ لِتَعَذُّرِ حَرْفِ الْعِلَّةِ وَ قُرْبِ الْمِيمِ مِنَ الْوَاوِ فِي كَوْنِهَا شَفَوِيَّةً وَ ضُمَّ الْمِيمُ لِلْفَرْقِ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْمَوْضِعِ وَ نَحْوُ؛ مُسْهَبٍ لِلْفَاعِلِ مِنْ أَسْهَبَ وَ يَافِعٌ مِنْ أَيْفَعَ شَاذٌّ. وَ بُنِيَ مَا قَبْلَ تَاءِ التَّأْنِيثِ عَلَى الْحَرَكَةِ فِي نَحْوِ؛ ضَارِبَةٍ، لِأَنَّهُ صَارَ بِمَنْزِلَةِ وَسَطِ الْكَلِمَةِ كَمَا فِي نُونِ التَّأْكِيدِ وَ يَاءِ النِّسْبَةِ وَ عَلَى الْفَتْحَةِ لِلْخِفَّةِ

وَ صِيغَتُهُ və ism-i fail şəkli, مِنْ غَيْرِ الثُّلاَثِيِّ üçlü kökdən olmayanlarda, عَلَى صِيغَةِ الْمُسْتَقْبَلِ gələcək zaman şəkli üzrə gəlir, بِمِيمٍ مَضْمُومَةٍ dammalı mim ilə, وَ كَسْرِ مَا قَبْلَ الْآخِرِ sondan bir əvvəlki hərfi kəsrə ilə, misal olaraq; مُكْرِمٍ "ikram edən" kimi. Artıq köklü fellərdə ism-i fail formasında فَأُخْتِيرَ الْمِيمُ mim hərfi seçilmişdir, لِتَعَذُّرِ حَرْفِ الْعِلَّةِ səbəbi ilə, yəni illetli hərflərdən qaçmaq üçün, وَ قُرْبِ الْمِيمِ və mim hərfinin yaxınlığı ilə, مِنَ الْوَاوِ vav hərfinə, فِي كَوْنِهَا شَفَوِيَّةً şafevi, yəni dodaq hərfi olduğu üçün. وَ ضُمَّ الْمِيمُ mim hərfi dammalı edilir, fərq üçün, بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْمَوْضِعِ onunla ism-i zaman arasında, misal olaraq; مُسْهَبٍ "çox danışan, ozan" kimi, fail üçün, مِنْ أَسْهَبَ eshebe felindən, və يَافِعٌ "bulüğa çatan" kimi, مِنْ أَيْفَعَ eyfe'a felindən, شَاذٌّ şazdır, yəni yuxarıda مُسْهَبٍ ism-i meful formasında ism-i fail kimi və يَافِعٌ kimi أَيْفَعَ felindən gələn ism-i fail şazdır. Normalda مُسْهِبٌ və مُوفِعٌ kimi olmalı idi. وَ بُنِيَ və quruldu, مَا قَبْلَ تَاءِ التَّأْنِيثِ tə'nis t'sindən əvvəlki hərf ...

a kabli, عَلَى الْحَرَكَةِ hərəkə üzərinə, فِي نَحْوِ bu misalda olduğu kimi; ضَارِبَةٍ “döyən qadın” kimi, لِأَنَّهُ çünki o ba hərfi, بِمَنْزِلَةِ وَسَطِ الْكَلِمَةِ sözün ortasında yerləşir, كَمَا فِي نُونِ التَّأْكِيدِ təsdiq nununda olduğu kimi, وَ يَاءِ النِّسْبَةِ və nisbət ya’sında olduğu kimi, وَ عَلَى الْفَتْحَةِ لِلْخِفَّةِ və o ba hərfinin hərəkəsi isə yüngüllük üçün fətə üzərindədir. Metnin Toplu Manası: Sülasilər istisna olmaqla, isim-fail şəkli, müzari feilinin əvvəlinə dammalı bir mim və sondan bir əvvəlki hərfin hərəkəsinin kəsrəli olması halında yaranır, misal: مُكْرِمٌ “ikram edən” kimi. Sülası məzidlərdə isim-fail formasında dammalı mim hərfinin seçilməsi səbəbi, illet hərflərdən qaçmaqdır. Bundan əlavə, mim hərfi dodaq hərfi olub, vav hərfinə də yaxındır. Mim hərfinin dammalı olması, fətalı və ya kəsrəli olduğunda isim-zaman və ya isim-məkan ilə qarışdırılması səbəbindəndir. Yəni مُحْسِنٌ isim-failində mim hərfi dammalı olmasaydı, مَحسن və ya مِحسن kimi ifadələrlə qarışacaqdı. Lakin أَسْهَبَ feilindən gəlməli olan isim-fail forması مُسْهِبٌ olmalı ikən, şazz olaraq مُسْهَبٌ şəklində isim-məful formasında gəlmişdir. Eyni məscid ifadəsində olduğu kimi, məscid sözü əslində مَسْجَدٌ “səcdə olunan yer” ikən, qayda xaricində مَسْجِدٌ olaraq gəlmişdir. Yenə də أَيْفَعَ feilindən gəlməli olan isim-fail forması مُوفِعٌ olmalı ikən, sanki sülası mücərrəd kimi يَافِعٌ şəklində şazz olaraq gəlmişdir. ضَارِبَةٌ isim-fail ifadəsi müənnəsdir. Müzekkər formada sonu dammalı olaraq ضَارِبٌ şəklində gəlir. Müənnəs tə’si gələndə sondakı ba hərfində hərəkə dəyişir. Bunun səbəbi ba hərfinin sözün orta yerində olmasındandır. Eyni təsdiq nunu və nisbət ya’sında olduğu kimi. Təsdiq nunu gələndə müzari feilinin sonu fətalı olur, məsələn يَنْصُرُ ikən يَنْصُرَنَّ kimi və nisbət ya’sı gələndə, ma qablındakı nun-u vikayədən əvvəlki hərf yenə fətalı olur, məsələn يَنْصُرَنِي kimi.