Fe'ilun və Fe'ulun Vezinləri فعيل و فعول

فَاعِل فَعِيل vəznində də gələ bilər, məsələn: نَصِير "kömək edən". Əgər bu vəzn məf'ul mənasında olarsa, həm müzekkər, həm müənnəs üçün bərabər olur, məsələn: قَتِيل "öldürülmüş" və جَرِيح "yaralı". Bu, فَاعِل və مَفْعُول arasındakı fərqi göstərmək üçündür. Lakin əgər bu söz isimlər sırasına daxil edilərsə, məsələn: ذَبِيحَة "kəsilmiş" və لَقِيطَة "tapılmış", bu zaman müzekkər və müənnəs bərabərliyi olmur. Bəzən فَعِيل vəznində olan və فَاعِل mənasında işlədilən sözlər məf'ul mənasına bənzədilir, məsələn Allah-taalanın bu ayəsində: إِنَّ رَحْمَةَ اللهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (Əl-Əraf 56) – "Allahın rəhməti yaxşılara yaxındır". فَعُول vəzni isə mübaliğə üçün gəlir, məsələn: مَنُوع "çox mane olan". Əgər فَعُول vəznində olan söz فَاعِل mənasında olarsa, həm müzekkər, həm müənnəs üçün bərabər olur, məsələn: إِمْرَأَةٌ صَبُورٌ "çox səbirli qadın" və ya رَجُلٌ صَبُورٌ "çox səbirli kişi" – yəni həm kişi, həm qadın üçün işlədilir. Məf'ul mənasında isə, məsələn: نَاقَةٌ حَلَوبَةٌ "çox sağılmış dişi dəvə" – burada müzekkər və müənnəs uyğunluğu nəzərə alınır. فَعِيل vəznində məf'ul üçün, فَعُول vəznində isə فَاعِل üçün bərabərlik verilib, bu da ədalət üçün nəzərdə tutulub.

فَاعِل vəznində olan sözlər, məsələn: نَصِير "kömək edən", həm müzekkər, həm müənnəs üçün bərabərdir. Əgər bu vəzn məf'ul mənasında olarsa, məsələn: قَتِيل "öldürülmüş" və جَرِيح "yaralı", bu fərq فَاعِل və مَفْعُول arasında olur. Lakin əgər bu söz isimlər sırasına daxil edilərsə, məsələn: ذَبِيحَة "kəsilmiş" və لَقِيطَة "tapılmış", burada müzekkər və müənnəs bərabərliyi olmur. Bəzən فَعِيل vəznində olan və فَاعِل mənasında işlədilən sözlər məf'ul mənasına bənzədilir, məsələn Allah-taalanın bu ayəsində: إِنَّ رَحْمَةَ اللهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (Əl-Əraf 56) – "Allahın rəhməti yaxşılara yaxındır". فَعُول vəzni isə mübaliğə üçün gəlir, məsələn: مَنُوع "çox mane olan". Əgər فَعُول vəznində olan söz فَاعِل mənasında olarsa, həm müzekkər, həm müənnəs üçün bərabər olur, məsələn: إِمْرَأَةٌ صَبُورٌ "çox səbirli qadın" və ya رَجُلٌ صَبُورٌ "çox səbirli kişi" – yəni həm kişi, həm qadın üçün işlədilir. Məf'ul mənasında isə, məsələn: نَاقَةٌ حَلَوبَةٌ "çox sağılmış dişi dəvə" – burada müzekkər və müənnəs uyğunluğu nəzərə alınır. فَعِيل vəznində məf'ul üçün, فَعُول vəznində isə فَاعِل üçün bərabərlik verilib, bu da ədalət üçün nəzərdə tutulub.

Metnin Ümumi Mənası: Fail فَعِيلٌ vəznində də gəlir, misal üçün; نَصِيرٌ "yardım edən" kimi, نَاصِرٌ ilə eyni mənada olur. Bu فَعِيلٌ vəzni məful mənada istifadə olunduqda müzekkərlik və müənnəslikdə bərabər olur, misal üçün; قَتِيلٌ "öldürülmüş" yəni مَقْتُولٌ mənasında və جَرِيحٌ "yaralanmış" yəni مَجْرُوحٌ mənasında olduğu kimi. Bu cür olması fail ilə məful arasındakı fərqin olması istəyi ilədir. Lakin فَعِيلٌ vəznində məful mənasında olan söz ذَبِيحَةٌ "kəsilmiş" və لَقِيطَةٌ "toplanmış" kimi isim ifadə edirsə, o zaman müzekkərlik və müənnəslikdə bərabərlik yoxdur. Fail mənasında gələn فَعِيلٌ vəzni məfule bənzədilə bilər, misal üçün;

إِنَّ رَحْمَةَ اللهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

"Şübhəsiz ki, Allahın rəhməti yaxşılar üçün yaxındır" ayəsindəki قَرِيبٌ sözü kimi. Normalda قَرِيبٌ sözünün altında gizli olan zamir رَحْمَةَ sözünə aiddir. Yaxın olan şey rəhmətdir. Buna görə قَرِيبٌ sözünün müənnəs formada قَرِيبَةٌ kimi olması gözlənilirdi. Lakin fail mənasında olan فَعِيلٌ vəznində gələn قَرِيبٌ sözü məful mənada gələn قَرِيبٌ sözünə bənzədilərək müzekkərlik və müənnəslik bərabərləşdirilmişdir. Yəni ayədəki قَرِيبٌ sözü məful olaraq istifadə olunub. Beləliklə إِنَّ رَحْمَةَ اللهِ مَقْرُوبٌ kimi təqdir edə bilərik. Mənaca da "Allahın rəhməti yaxın olmuş, yaxınlaşdırılmış" kimi mənası verilməlidir. Yaxınlaşan şey öz iradəsi ilə yaxınlaşsaydı fail olardı, başqa bir iradə (Allahın iradəsi ilə) ilə yaxınlaşdığı üçün məfuldur və istifadə olunan sözlə müzekkərlik və müənnəslik baxımından uyğunluq axtarılmır.

Fail vəzni yenə mübaliğə üçün فَعُولٌ vəznində gəlir, misal olaraq مَنُوعٌ "çox maneə törədən" verilə bilər. فَعُولٌ vəznində gələn söz fail mənası daşıyırsa, o zaman müzekkərlik və müənnəslikdə bərabərlik vardır, misal üçün;

إِمْرَأَةٌ صَبُورٌ

"çox səbirli qadın" və ya

رَجُلٌ صَبُورٌ

"çox səbirli kişi" kimi. Lakin məful mənasında gəlirsə, müzekkərlik və müənnəslikdə bərabərlik yoxdur, misal üçün;

نَاقَةٌ حَلَوبَةٌ

"çox sağılmış dəvə" kimi.

Məful olaraq istifadə olunan فَعِيلٌ vəzni ilə fail olaraq istifadə olunan فَعُولٌ vəznlərindəki bərabərliyin təmin olunması ədalət üçündür. Yəni həm fail, həm də məful mənasında istifadə olunan sözlərdə müzekkər və müənnəs fərqi axtarılmaz.