Əfâl ut-Tafdil

وَ يَجِيءُ أَفْعَلُ فِعِلİN تَفْضِیلİ ÜÇ HƏRFLİ, ƏLAVƏSİZ, RƏNG VƏ YA EYİB OLMAYAN SÖZLƏRDƏ FƏALİN TƏFZİLİ ÜÇÜN GƏLİR. ƏLAVƏLİ FİİLLƏRDƏN GƏLMİR, ÇÜNKİ 'ƏFƏLƏ' VƏZNİNDƏ BÜTÜN HƏRFLƏRİN QORUNMASI MÜMKÜN DEYİL. RƏNG VƏ EYİB OLAN SÖZLƏRDƏN DƏ GƏLMİR, ÇÜNKİ ONLARDA 'ƏFƏLƏ' VƏZNİ SİFƏT ÜÇÜN İSTİFADƏ OLUNUR VƏ QARIŞIQLIQ YARANAR. MƏF'ULUN TƏFZİLİ ÜÇÜN DƏ GƏLMİR, ÇÜNKİ FƏALİN TƏFZİLİ İLƏ QARIŞA BİLƏR. ƏGƏR SORUŞULSA: NİYƏ ƏKSİNƏ EDİLMƏDİ Kİ, QARIŞIQLIQ OLMASIN? DEYİRİK: FƏAL ÜÇÜN EDİLMƏSİ DAHA MÜHÜMDÜR, ÇÜNKİ FƏAL ƏSASDIR, MƏF'UL İSƏ KƏLAMDA ARTIQDIR. HƏMÇİNİN, FƏALDA ÜMUMİLƏŞDİRMƏ MÜMKÜNDÜR, MƏF'ULDA DEYİL. MİSAL: İki yağ tulumu (iki döşü) sahibindən daha məşğul...

وَ يَجِيءُ أَفْعَلُ və 'əf'alu' vəznində gəlir; لِتَفْضِيلِ الْفَاعِلِ fəalin təfzili üçün gələn söz, مِنَ الثُّلاَثِيِّ üç hərfli fiildən, غَيْرَ مَزِيدٍ فِيهِ əlavə olunmamış, مِمَّا لَيْسَ بِلَوْنٍ rəng olmayan, وَ لاَ عَيْبٍ eyib olmayan, وَ لاَ يَجِيءُ və gəlmir, مِنَ الْمَزِيدِ فِيهِ əlavə olunmuş fiillərdən, لِعَدَمِ İMKAN olmadığı üçün, مُحَافَظَةِ جَمِيعِ حُرُوفِهِ bütün hərflərin qorunması, فِي أَفْعَلَ 'əf'alu' vəznində, وَ لاَ مِنْ لَوْنٍ وَ لاَ عَيْبٍ rəng və eyib bildirən sözlər 'əf'alu' təfzilində gəlmir, لِأَنَّ فِيهِمَا çünki bu rəng və eyib, يَجِيءُ أَفْعَلَ لِلصِّفَةِ sifət üçün gəlir, فَيَلْزَمُ الْإِلْتِبَاسُ yoxsa qarışıqlıq olar, وَ لاَ يَجِيءُ لِتَفْضِيلِ الْمَفْعُولِ 'əf'alu' təfzili məf'ulun təfzili üçün gəlmir, حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ qarışmasın deyə, بِتَفْضِيلِ الْفَاعِلِ fəal üçün gələn 'əf'alu' təfzili ilə, فَإِنَّ قِيلَ əgər soruşulsa; لِمَ لاَ يُجْعَلُ عَلَى الْعَكْسِ niyə əksinə edilmədi, حَتَّى لاَ يَلْزَمَ الْإِلْتِبَاسُ üstəlik qarışıqlıq olmazdı, قُلْنَا; deyirik ki; جَعَلَهُ onun, yəni təfzilin edilməsi, لِلْفَاعِلِ fəal üçün, أَوْلَى daha önəmlidir, لِأَنَّ الْفَاعِلَ مَقْصُودٌ çünki fəal məqsuddur, yəni əsas nəzərdə tutulan, وَ الْمَفْعُولُ فَضْلَةٌ məf'ul isə artıqlıqdır, فِي الْكَلاَمِ kəlamda, وَ أَيْضًا həmçinin, يُمْكِنُ التَّعْمِيمُ ümumiləşdirmək mümkündür, فِي الْفَاعِلِ fəalda, دُونَ الْمَفْعُولِ məf'ulda belə deyil, وَ نَحْوُ misal: أَشْغَلُ مِنْ ذَاتِ النِّحْيَيْنِ "İki yağ tulumu (iki döşü) sahibindən daha məşğul..."

ul” tərkibindəki أَشْغَلُ kimi, لِتَفْضِيلِ الْمَفْعُولِ məfulun təfdili üçündür, وَ هُوَ أَعْطَاهُمْ وَ أَوْلاَهُمْ “O onlara daha çox verəndir və onlardan daha evladır” kimi, مِنَ الزَّوَائِدِ bu ifadələr də məzid fellərdən gələn efalu təfdillərdir, وَ أَحْمَقُ və ehmeku ifadəsi, مِنْ هَبَنَّقَةَ qat-qat, yəni deyim olaraq أَحْمَقُ مِنْ هَبَنَّقَةَ “qat-qat axmaq” kimi. Normalda efalu təfdillər ayıb və rənglər üçün gəlməz deyilib, amma bu ifadə ayıb üçün gəlmişdir, مِنَ الْعُيُوبِ ayıb üçün gəlir, شَاذٌّ və məfulun təfdili, a’ta və evla ilə ehmeku kimi son sayılan ifadələr şazdır, yəni qayda xaricidir. Metnin Ümumi Mənası: Fail üçün gələn efal-u təfdil vəzni أَفْعَلُ olub məzid fellərdən deyil, sülasi fellərdən gəlir. Rəngə və ayıba dəlalət edən ifadələr efal-u təfdil vəznində gəlməzlər. Məzid fellərdən efal-u təfdil gəlməz. Çünki məzid feli hərflərini أَفْعَلُ kimi bir vəzn içində bir araya toplamaq mümkün deyil. Rəng və ayıba dəlalət edən ifadələr أَفْعَلُ vəznində gəlməzlər, çünki ayıb və rəngə dəlalət edən ifadələr sifət kimi gəlirlər. Əgər ayıb və rəngə dəlalət edən ifadələr efal-u təfdil vəznində gəlsəydi, qarışıqlıq olardı. Efal-u təfdil olan ifadə məfulun təfdili üçün gəlməz ki, failin təfdili ilə qarışmasın. Əgər bunun əksi niyə edilmədi, həm qarışıqlıq da olmazdı deyilsə, təfdilin fail üçün olması daha münasibdir, çünki fail məqsuddur, məful isə əlavədir deyirik. Eyni şəkildə faildə ümumilik mövcuddur, məfulda isə yoxdur, misal olaraq; أَشْغَلُ مِنْ ذَاتِ النِّحْيَيْنِ “İki yağ tulumu (qadının iki döşü) sahibindən daha məşğul” tərkibindəki أَشْغَلُ kimi. Buradakı أَشْغَلُ ifadəsi məfulun təfdilidir. وَ هُوَ أَعْطَاهُمْ وَ أَوْلاَهُمْ “O onlara daha çox verəndir və onlardan daha evladır” tərkibində isə أَعْطَى və أَوْلَى ifadələri məzid olmasına baxmayaraq efal-u təfdil vəznində gəlmişdir. أَحْمَقُ مِنْ هَبَنَّقَةَ “qat-qat axmaq” tərkibində isə أَحْمَقُ ifadəsi ayıb üçün olsa da, efal-u təfdil vəznində gəlmişdir. Bu deyilən misallar şaz olaraq gəlmişdir.