İsm-i Meful

فَصْلٌ فِي اسْمِ الْمَفْعُولِ

وَ هُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنْ يُفْعَلُ، لِمَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ الْفِعْلُ وَ صِيغَتُهُ مِنَ الثُّلاَثِيِّ عَلَى وَزْنِ مَفْعُولٍ، وَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ يُضْرَبُ، لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا، فَأُدْخِلَ الْمِيمُ مَقَامَ الزَّائِدِ لِتَعَذُّرِ حَرْفِ الْعِلَّةِ فَصَارَ مُضْرَبٌ، ثُمَّ فُتِحَ الْمِيمُ حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِمَفْعُولِ بَابِ الْإِفْعَالِ فَصَارَ مَضْرَبٌ، ثُمَّ ضُمَّ الرَّاءُ حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِالْمَوْضِعِ فَصَارَ مَضْرُبٌ، ثُمَّ أُشْبِعَتِ الضَّمَّةُ لِإِنْعِدَامِ مَفْعُلُ فِي كَلاَمِهِمْ بِغَيْرِ التَّاءِ فَصَارَ مَضْرُوبٌ، وَ غُيِّرَ مَفْعُولُ الثُّلاَثِيِّ دُونَ مَفْعُولٍ سَائِرِ الْأَفْعَالِ وَ الْمَوْضِعِ حَتَّى يَصِيرَ مُشَابِهًا فِي التَّغْيِيرِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ. أَعْنِي غُيِّرَ الْفَاعِلُ مِنْ يَفْعَلُ وَ مِنْ يَفْعُلُ إِلَى فَاعِلٍ. وَ الْقِيَاسُ فَاعَلٌ وَ فَاعُلٌ، فَغُيِّرَ الْمَفْعُولُ أَيْضًا لِمُؤَاخَاةٍ بَيْنَهُمَا. وَ صِيغَتُهُ مِنْ غَيْرِ الثُّلاَثِيِّ عَلَى صِيغَةِ الْفَاعِلِ بِفَتْحِ مَا قَبْلَ الْآخِرِ، نَحْوُ؛ مُسْتَخْرَجٍ

İsm-i meful, اسْمٌ مُشْتَقٌّ türetilmiş bir isimdir, yəni kökdən alınan və törədilən bir isimdir, مِنْ يُفْعَلُ yuf’alu vəznindən, bu vəzn üç hərfli felin məchul muzari formasına aiddir. İsm-i meful لِمَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ الْفِعْلُ felin təsiri üzərinə düşən şəxsə deyilir, yəni qısa desək, felin təsir etdiyi obyekt və ya nesnedir. وَ صِيغَتُهُ مِنَ الثُّلاَثِيِّ İsm-i mefulün üç hərfli fellərdən gələn forması عَلَى وَزْنِ مَفْعُولٍ "mef’ul" vəznində olur, məsələn مَضْرُوبٌ "vurulmuş" kimi. وَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ يُضْرَبُ Bu مَضْرُوبٌ ism-i mefulu يُضْرَبُ məchul muzari felindən törədilmişdir, çünki لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا məchul muzari ilə ism-i meful arasında uyğunluq var. İsm-i meful düzəldərkən əsas götürdüyümüz məchul muzari felindən فَأُدْخِلَ الْمِيمُ Müzarət hərfinin yerinə əlavə mim daxil edilir, لِتَعَذُّرِ حَرْفِ الْعِلَّةِ səbəbli hərfin çətinliyindən qaçmaq üçün və beləliklə فَصَارَ مُضْرَبٌ məchul muzari felimiz مُضَرَبٌ olur. ثُمَّ فُتِحَ الْمِيمُ Sonra əlavə olunan mim fətahlanır, حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ qarışmasın deyə, بِمَفْعُولِ بَابِ الْإِفْعَالِ if’al babının meful forması ilə, o da مُفْعِلٌ şəklindədir, ona görə də mim fətahlananda فَصَارَ مَضْرَبٌ sözümüz مَضْرَبٌ olur. ثُمَّ ضُمَّ الرَّاءُ Sonra ra hərfi dammələnir, حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِالْمَوْضِعِ ism-i zaman və ism-i məkan ilə qarışmasın deyə, bu formalar مَضْرَبٌ və ya مَضْرِبٌ kimidir, bundan sonra sözümüz فَصَارَ مَضْرُبٌ olur. ثُمَّ أُشْبِعَتِ الضَّمَّةُ Damma hərəkəsi uzadılır, لِإِنْعِدَامِ مَفْعُلُ "mef’ul" adlı bir kalıp olmadığı üçün, yəni مَحْكُمٌ deyil, مَحْكُومٌ deyilir, فِي كَلاَمِهِمْ ərəblərin danışığında, بِغَيْرِ التَّاءِ ta’sız, dammanı vav ilə uzadırlar və sözümüz فَصَارَ مَضْرُوبٌ olur. وَ غُيِّرَ مَفْعُولُ الثُّلاَثِيِّ Üç hərfli fellərdən gələn ism-i meful dəyişdirildi, دُونَ مَفْعُولٍ mef’ul olmadan, سَائِرِ الْأَفْعَالِ وَ الْمَوْضِعِ digər fellərin və ism-i məkanın, حَتَّى يَصِيرَ مُشَابِهًا oxşar olsun deyə, فِي التَّغْيِيرِ بِاسْمِ الْفَاعِلِ dəyişiklikdə ism-i failə, أَعْنِي yəni nəzərdə tuturam ki, غُيِّرَ dəyişdirilməsini, الْفَاعِلُ مِنْ يَفْعَلُ yef’alu vəznindən gələn fail, وَ مِنْ يَفْعُلُ və yef’ulu vəznindən gələn fail, إِلَى فَاعِلٍ fa’ilun vəznində olur, yəni يَفْتَحُ üçün فَاتِحٌ və يَكْتُبُ üçün كَاتِبُ kimi fail forması dəyişmir. وَ الْقِيَاسُ qaydaya görə bu fellərin fail forması فَاعَلٌ və فَاعُلٌ kimi olmalı idi, فَغُيِّرَ الْمَفْعُولُ mefulun dəyişməsi isə, أَيْضًا لِمُؤَاخَاةٍ بَيْنَهُمَا məchul muzari ilə aralarındakı əlaqəyə görədir. وَ صِيغَتُهُ مِنْ غَيْرِ الثُّلاَثِيِّ Üç hərfli olmayan fellərin ism-i meful forması, عَلَى صِيغَةِ الْفَاعِلِ fail forması üzərindədir, yəni üç hərfli olmayan fellərin ism-i fail forması üzərində بِفَتْحِ مَا قَبْلَ الْآخِرِ sondan bir əvvəlki hərfi fətahlayaraq əldə edilir, نَحْوُ misal olaraq; مُسْتَخْرَجٍ "çıxarılmış" sözü ism-i fail olan مُسْتَخْرِجٌ "çıxarıcı" sözündən törədilmişdir. Göründüyü kimi, sondan bir əvvəlki hərf fətahlanmışdır.

İsm-i Meful Haqqında Bir Fəsil

İsm-i meful şəkli məchul muzari feil olan يُفْعَلُ vəznindən yaranır və meful, feilin üzərində baş verən obyekt və ya mövzudur. Qısası, failin feili ilə təsirlənəndir. Sülasi feillərdən yaranan ism-i meful şəkli مَفْعُولٌ vəznində olur. Misal olaraq مَضْرُوبٌ göstərilə bilər. Bu مَضْرُوبٌ ism-i mefulu يُضْرَبُ "döyülür" məchul muzari feilindən yaranıb. Çünki məchul muzari feil ilə ism-i meful arasında əlaqə var. يُضْرَبُ məchul muzari feilinin əlavə hərfi olan muzaraat hərfinin yerinə bir mim əlavə edilir. Mim hərfinin əlavə edilməsi, xəstə hərflərin üzründən qaçmaq üçündür. Bu halda يُضْرَبُ olan sözümüz مُضْرَبٌ olur. Feil ikən sonunda dammə olan ba hərfi, isim olunca, isim əlamətlərindən biri olan tenvin alır. Sonra مُضْرَبٌ sözündəki dammə ilə olan mim hərfi إِفْعَالْ babından gələn ism-i meful şəkli olan مُفْعَلٌ vəznilə qarışmasın deyə fətə ilə olur və مُضْرَبٌ olan sözümüz مَضْرَبٌ olur. Sonra مَضْرَبٌ sözündəki ra hərfi, ism-i məkan vəznilə qarışmasın deyə dammə ilə olur və sözümüz مَضْرُبٌ olur. Ərəblərin kəlamında ta’sız مَفْعُلٌ şəklində bir kalıp olmadığı üçün dammə ilə olan ra hərfi vav ilə dəstəklənir və sözümüz مَضْرُوبٌ olur. Göründüyü kimi, sülasi feillərdə ism-i meful şəkli bir sıra dəyişikliklərə məruz qalır. Digər feillərin ism-i mefulləri və ism-i məkanları dəyişmir. Çünki ism-i meful ilə məchul muzari feil arasında əlaqə var. Yəni يَفْعَلُ və يَفْعُلُ vəznindən ism-i fail şəkli yalnız فَاعِلٌ olaraq gəlir. Halbuki qaydaya görə bu feillərin ism-i fail şəkli فَاعَلٌ və فَاعُلٌ olaraq gəlməli idi.

Qeyd: İsm-i failler məlum muzari feildən, ism-i mefullər isə məchul muzari feildən yaranır. يُضْرَبُ kimi bir məchul feildən مَفْعُولٌ vəznində مَضْرُوبٌ gələn ism-i meful, يَضْرِبُ kimi bir məlum feildən فَاعِلٌ vəznində gələn ضَارِبٌ sözlərinə baxanda ism-i mefulun hərəkələrinin dəyişdiyi görünür. Yəni fətə ilə olan ra hərfi dammə ilə oldu, əlavə vav əlavə olundu və s. Amma ism-i failə baxanda ra hərfinin hərəkəsi dəyişməyib. Müəllifin məqsədi, ism-i mefulda bu cür dəyişikliklər olduğu halda, niyə ism-i faildə belə dəyişikliklər olmadı sualına cavab verməkdir. Olsaydı يَفْتَحُ kimi məlum feilin ism-i faili فَاتَحٌ kimi, يَكْتُبُ kimi bir məlum feilin ism-i faili كَاتُبٌ kimi olardı. Amma ism-i fail yalnız bir vəznlə فَاعِلٌ olaraq gəlir.

Sülasi olmayan feillərdə isə ism-i meful şəkli, ism-i fail şəkli üzrə düzəldilir. İsm-i failin sondan bir əvvəlki hərfi fətə ilə olur və ism-i meful alınır, misal; مُسْتَخْرَجٌ feilidir.

Sülasi olmayan feillərin ism-i mefulu
Meful	Fail
مُعَرَّفٌ	مُعَرِّفٌ
مُجْتَمَعٌ	مُجْتَمِعٌ
مُسَلّمٌ	مُسَلِّمٌ
مُحَاسَبٌ	مُحَاسِبٌ
مُنْعَدَمٌ	مُنْعَدِمٌ