2-ci Bab: Mudaaf Fellər

اَلْبَابُ الثَّانِي فِي الْمُضَاعَفِ؛ وَ يُقَالُ لَهُ أَصَمُّ لِشِدَّتِهِ. وَ لاَ يُقَالُ لَهُ؛ صَحِيحٌ لِصَيْرُورَةِ أَحَدِ حَرْفَيْهِ حَرْفَ عِلَّةٍ فِي نَحْوِ؛ تَقَضِّيَ الْبَازِي. وَ هُوَ يَجِيءُ مِنْ ثَلاَثَةِ أَبْوَابٍ: سَرَّ يَسُرُّ وَ فَرَّ يَفِرُّ وَ عَضَّ يَعَضُّ. وَ لاَ يَجِيءُ مِنْ بَابِ فَعُلَ يَفْعُلُ إِلاَّ قَلِيلًا، نَحْوُ؛ حَبَّ فَهُوَ حَبِيبٌ وَ لَبَّ فَهُوَ لَبِيبٌ

اَلْبَابُ الثَّانِي ikinci bab, فِي الْمُضَاعَفِ müdaaf feilər haqqındadır; وَ يُقَالُ لَهُ və müdaaf feil üçün deyilir; أَصَمُّ əsəm “kar, çətin eşidən” deyilib, لِشِدَّتِهِ şiddətinə görə, yəni şeddəli hərfinin olması səbəbindən, وَ لاَ يُقَالُ لَهُ müdaaf feil üçün deyilmir, صَحِيحٌ səhih feil deyilmir, لِصَيْرُورَةِ çevrilməsi səbəbindən, أَحَدِ حَرْفَيْهِ iki hərfindən (ayn ul-fiil və lam ul-fiil) birinin, حَرْفَ عِلَّةٍ illet hərfinə, نَحْوِ misalı belədir; تَقَضِّيَ الْبَازِي və ya “Atmaca quşunun qırması” kimi, وَ هُوَ يَجِيءُ və müdaaf feil gəlir, مِنْ ثَلاَثَةِ أَبْوَابٍ üç babdan; سَرَّ يَسُرُّ “sevindi” kimi birinci babdan, فَرَّ يَفِرُّ “qaçdı” kimi ikinci babdan, عَضَّ يَعَضُّ “dişlədi” kimi dördüncü babdan, وَ لاَ يَجِيءُ müdaaf feil gəlmir, مِنْ بَابِ فَعُلَ يَفْعُلُ keçmişi feule, indiki zamanı yefulu olan beşinci babdan, إِلاَّ قَلِيلًا yalnız az olaraq gəlir; نَحْوُ misalı belədir; حَبَّ “sevdi” və فَهُوَ حَبِيبٌ və ism-i faili “Habib, sevən” və لَبَّ “Öz, iç, ağıllı oldu, bir yerdə qaldı, yaşadı” və ism-i faili فَهُوَ لَبِيبٌ “Lebib, zəkalı” kimi gəlir. حَبَّ sözü حَبُبَ şəklində və لَبَّ sözü لَبُبَ şəklində beşinci babdan gəlir. Əgər birinci hərfinin hərəkəsi fa ul- fiilə verilsə حُبَّ və لُبَّ şəklində də ola bilər.

Mətnin Ümumi Mənası: Ikinci bab müdaaf feilər haqqındadır. Müdaaf feilər üçün şeddəli olmasına görə “kar, əsəm” deyilir. Müdaaf feilərin iki hərfindən biri illet hərfinə çevrildiyinə görə səhih feil deyilmir. Misalı; تَقَضِّيَ الْبَازِي və ya “Atmaca quşunun qırması” kimi. Buradakı تَقَضَّضَ feili تَكَسَّرَ yəni tefe'ale babından keçmişdir. Indiki zamanı يَتَقَضَّضُ və masdarı isə تَقَضُّضًا şəklindədir. تَقَضِّيَ الْبَازِي misalında bu feilin masdarı istifadə olunub. Normalda bu feilin masdarı dediyimiz kimi تَقَضُّضًا olmalı idi, lakin تَقَضَّضَ olan keçmiş feildə bir sıra dəyişikliklər olmuşdur. تَقَضَّضَ keçmiş feilin sonundakı dad hərfi ya hərfinə çevrilib və feilimiz تَقَضَّيَ olmuşdur. Beləliklə bu yeni feilin indiki zamanı يَتَقَضَّيُ və masdarı isə تَقَضِّيًا olmuşdur, çünki sondakı dad ya olunca əvvəlki damme kesrəyə çevrilir. تَقَضَّيَ feilində bir əməliyyat daha aparılıb və sonrakı ya

Elif hərfinə çevrilmiş və sözümüz تَقَضَّى olmuşdur. Yəni تَقَضَّضَ feilinin sonunda olan 'dad' əvvəl və ya sonra elifə çevrilmişdir. Misalda isə تَقَضِّيًا məstəri istifadə olunmuşdur, lakin sonunda olan tənvin düşmüşdür və تَقَضِّيَ olaraq qalmışdır. Mudaaf feillər üç babdan gəlir. Bunlar birinci, ikinci və dördüncü bablardır. Lakin çox az hallarda beşinci babdan da gələ bilər, misalları: | Bablar | Mazi | Muzari | |-------------|--------------|--------------| | 1-ci Bab | سَرَّ | يَسُرُّ | | 2-ci Bab | فَرَّ | يَفِرُّ | | 4-cü Bab | عَضَّ | يَعَضُّ | | 5-ci Bab | حَبَّ | يَحُبُّ | | | لَبَّ | يَلُبُّ | Beşinci babdan gələn feillərin ismi fail şəkilləri sifət-i müşəbbəhə adlandırılır. Bu sözlərin sifət-i müşəbbəhələri حَبِيبٌ və لَبِيبٌ şəklində gəlir.