İsm-i Alət və İsm-i Mərre

فَصْلٌ فِي اسْمِ الآلَةِ وَ الْمَرَّةِ

Bu, alət və mərra adının bölməsidir. Alət adı, "yef'alu" felindən alət üçün türetilmiş bir isimdir və onun şəkli "mif'al"dır. Buna görə də sarfçılar demişlər: "məf'al" məkan üçün, "mif'al" alət üçün, "fə'lə" mərra üçün, "fi'lə" hal üçün istifadə olunur. Mim hərfi, alət və məkan arasında fərq olsun deyə kəsrə ilə gəlir. Alət adı "mif'al" və "mif'al" vəznində də olur, məsələn: "miqras" (kəsmə aləti-bıçaq) və "miftah" (açma aləti-anahtar). Həmçinin mim və ayn hərfi dammə ilə də gələ bilər, məsələn: "mus'ut" (tütün qabı) və "munkhul" (xurma qabı). Sibəveyh demişdir ki, bu iki isim, yəni "mus'ut" və "munkhul" bu qabın adıdır və alət deyil. Eyni şəkildə onların qardaşları "mudhun" (yağ qabı) və "mudduq" (qab) da belədir.

Alət adı "yef'alu" vəznindən alət üçün türetilmiş bir isimdir. Onun şəkli "mif'al"dır. Buna görə də sarfçılar deyirlər ki, məkan üçün "məf'al", alət üçün "mif'al", mərra üçün "fə'lə", hal üçün "fi'lə" istifadə olunur. Alət adı ilə məkan adı arasında fərq olsun deyə mim hərfi alət adında kəsrə ilə gəlir. Alət adı "miqras" və "miftah" misallarında olduğu kimi "mif'al" vəznində də olur. Həmçinin alət adında mim və ayn hərfi dammə ilə də gələ bilər, məsələn: "mus'ut" və "munkhul" kimi. Lakin Sibəveyh bu iki "mus'ut" və "munkhul" sözlərinin alət adı deyil, qab adı olduğunu bildirir. Eyni şəkildə "mudhun" və "mudduq" sözləri də bu sözlərin qardaşıdır.

Alət və Mərra Haqqında Bir Fasıl