İsm-i Zaman və Məkan

فَصْلٌ فِي اسْمَيِ الزَّمَانِ وَ الْمَكَانِ

Bu, fiilin baş verdiyi yer üçün yef‘alu (malum muzari) fiilindən törəyən müştəq isimdir. Məm harfi, məful isimində olduğu kimi, aralarındakı münasibətə görə əlavə olunur və vav harfi əlavə olunmur ki, məful ilə qarışmasın. Yef‘alu fiilindən törəyən ism-i məkanın forması məf‘al (məzheb kimi) olur, lakin misal fiillərdə (yəni başında əlif olan fiillərdə) isə ayn-ul-fiil kəsrə ilə olur, məsələn: məvcil, ki, onun forması fov‘al (cəvrəb kimi) sanılmasın, çünki bu, ism-i məkan və zaman deyil. Kəsrə ilə fov‘il forması da sanılmasın, çünki bu form arap dilində yoxdur. Yef‘il fiilindən törəyən ism-i məkan məf‘il formasında olur, lakin naqis fiillərdə ayn-ul-fiil fətah ilə olur, məsələn: mərma (atma yeri), ardıcıl kəsrələrdən qaçmaq üçün. Yef‘ul fiilindən məf‘ul forması ilə ism-i məkan düzəlmir, çünki dammə ağırdır, buna görə də yef‘ul fiilindən törəyən ism-i məkan formaları məf‘il və məf‘al arasında bölünür. Mef‘il forması aşağıdakı 11 ismə verilir: mənsik, məczir, mənbit, mətlə‘, məşriq, məğrib, məsqit, məfrəq, məsqin, mərfiq, məsçid. Qalanları isə məf‘al forması ilə olur, çünki fətah yüngül hərəkədir. İsm-i zaman formaları da ism-i məkan formaları kimidir, məsələn: məqtəl Hüseyn (Hüseynin öldürülmə zamanı).

İsm-i məkan, malum muzari fiildən törəyən və fiilin baş verdiyi yerə işarə edən isimdir. Məsələn, yemək yemə əməli baş verdiyi yerə "yemək yemə məkanı" deyirik. Amma hər əmələ ... məkanı, ... yeri demirik. Bunun əvəzinə xüsusi adlar da istifadə edirik. Yemək yemə məkanına "restoran", yemək bişirmə məkanına "mətbəx", yeməkləri saxlama yerinə "anbar" deyirik.

İsm-i məful düzəldərkən necə ki, muzari fiilin əvvəlinə məm əlavə edirik, ism-i məkan düzəldərkən də malum muzari fiilin əvvəlinə məm əlavə edirik. Bu, ism-i məful ilə ism-i məkan arasındakı münasibətə görədir. Lakin ism-i məkan forması ism-i məful ilə qarışmasın deyə, ism-i məkan formasında vav harfi əlavə olunmur. İsm-i məkan forması يَفْعَلُ malum muzari fiilindən مَفْعَلٌ şəklində olur, məsələn مَذْهَبٌ (getmə yeri, getmə məkanı) kimi. Lakin misal fiillərdə ism-i məkan forması ayn-ul-fiili kəsrə ilə olduğu üçün məf‘al deyil, məf‘il formasında olur, məsələn: مَوْجِلٌ (qorxma yeri) kimi.

Zaman və Məkan İsimləri Haqqında Bir Fəsil

İsm-i məkan, malum muzari fiildən törəyən və fiilin baş verdiyi yerə işarə edən isimdir. Yəni yemək yemə əməli baş verdiyi yerə "yemək yemə məkanı" deyirik. Amma hər əmələ ... məkanı, ... yeri demirik. Bunun əvəzinə xüsusi adlar da istifadə edirik. Yemək yemə məkanına "restoran", yemək bişirmə məkanına "mətbəx", yeməkləri saxlama yerinə "anbar" deyirik.

وَعَدَ kimi misal bir feil'dən ism-i məkan düzəltmək üçün muzarisinə baxırıq, muzarisi يَعِدُ olduğuna görə ism-i məkan şəkli مَفْعِلٌ olur, yəni مَوْعِدٌ “söz vermə yeri” kimi gəlir. Bunun səbəbi odur ki, əgər muzaridə ayn əl-feili kəsrəli olan misal bir feil'dən ism-i məkan şəkli مَفْعَلٌ olsaydı, جَوْرَبَ feil'i kimi فَوْعَلَ vəznində olduğu güman edilərdi. Amma فَوْعَلَ sözü ism-i məkan və ya ism-i zaman deyil. Əgər فَوْعَلَ sözü kəsrəli olsaydı, belə bir güman olmazdı, amma فَوْعَلَ kimi bir vəzn də ərəblərin danışığında yoxdur. Yef’ilu məlum muzari feilindən düzəldilən ism-i məkan şəkli isə مَفْعِلٌ olur. Amma muzarisi yef’ilu olan naqis feillərdə مَفْعَلٌ olur, misal üçün: اَلْمَرْمَى “atma yeri”, اَلْمَأْوَى “sığınma yeri” kimi. Naqis feillərdə belə olmasının səbəbi ard-arda kəsrələrin gəlməsindən qaçmaqdır. Yef’ulu məlum muzari feilindən مَفْعُلٌ kimi bir şəkildə ism-i məkan vəzni qurulmur. Çünki dammənin ağırlığı buna mane olur. Buna görə də məlum muzarisi Yef’ulu olan feillərdən iki formada مَفْعِلٌ və مَفْعَلٌ kimi ism-i məkan şəkilləri var. مَفْعِلٌ vəznində gələn ism-i məkan sözləri (bu sözlər ərəblər arasında مَفْعِلٌ vəznində deyildiyi üçün verilmişdir, daha çoxu da ola bilər, çünki semai, yəni eşitməyə əsaslanır. Dilçi bir şəxs hər hansı bir sözün bu vəznində deyildiyini eşidərsə, onu qeyd edə bilər. Bir sıra sözlər isə bir az sonra danışacağımız kimi مَفْعَلٌ olaraq gəlmişdir. Niyə bu feildən مَفْعِلٌ və ya niyə o feildən مَفْعَلٌ gəlir deyə soruşa bilmərik) on bir ədəddir və اَلْمَنْسِكِ وَ الْمَجْزِرِ وَ الْمَنْبِتِ وَ الْمَطْلِعِ وَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْمَسْقِطِ وَ الْمَفْرِقِ وَ الْمَسْكِنِ وَ الْمَرْفِقِ وَ الْمَسْجِدِ kimidir. | Söz | Mənası | |---|---| | مَنْسِكٌ | İbadət etmək yeri | | مَجْزِرٌ | Kəsmə yeri | | مَنْبِتٌ | Əkmə yeri | | مَطْلِعٌ | Doğma yeri | | مَشْرِقٌ | Günəşin doğma yeri | | مَغْرِبٌ | Günəşin batma yeri | | مَفْرِقٌ | Ayırma yeri | | مَسْكِنٌ | Oturma yeri | | مَرْفِقٌ | Dayanma yeri | | مَسْجِدٌ | Səcdə etmə yeri | Qalan sözlər isə مَفْعَلٌ vəznində gəlir, çünki fətə yüngüldür. Zaten dammə ağır dedik, مَفْعُلٌ gəlmədi. İki formada مَفْعِلٌ və مَفْعَلٌ gəlir. مَفْعِلٌ şəkilində olan bir sıra sözlər yuxarıda qeyd olundu. مَفْعَلٌ şəkilində isə مَنْصَرٌ “yardım etmə yeri” və ya مَكْتَبٌ “yazma yeri” kimi sözlər misal ola bilər. Buraya qədər həmişə ism-i məkan haqqında danışdıq. İsm-i zaman isə ism-i məkan ilə eynidir. Zaten emsile-i muhtelifede də gördüyümüz ən əsas ism-i zaman, ism-i məkan və masdar-ı mimi olan form مَفْعَلٌ vəznidir. مَخْرَجٌ “çıxış yeri, çıxış zamanı, çıxmaq” kimi. Təbii ki, yuxarıda bir sıra fərqləri qeyd etdik. Misal olaraq musannif belə bir misal verib: مَقْتَلُ الْحُسَيْنِ “Hüseyni öldürmə zamanı” kimi. مَقْتَلٌ “öldürmə zamanı”, amma eyni zamanda “öldürmə məkanı” da ola bilər. Bu fərqi nəzərdən qaçırmayaq. Əgər bir əməl o məkanda daim edilirsə, o zaman ism-i məkan olur. Bir dəfə edilirsə, ism-i zaman olur. İnsanın hər su içdiyi yerə “su içmə məkanı” deyə bilmərik. Amma hər insanın hər zaman eyni yerdə su içdiyini görsək, o yerə “su içmə yeri” deyə bilərik. Hz. Hüseyn bir dəfə öldürüldüyü üçün öldürüldüyü yerə “öldürmə məkanı” deyə bilmərik. Amma döyüşlərin hər zaman edildiyi bir meydan varsa və orada daim ölümlər olursa, o yerə “öldürmə məkanı, ölmə yeri” deyə bilərik. Daim طَعَامْ “yemək” edilən yerə مَطْعَمٌ “lokanta” deyirik. Daim سَجْدَة edilən yerə مَسْجَدٌ deyirik, amma qayda xaricində bu söz مَسْجِدٌ olaraq gəlir. Daim قُعُودْ “oturma” etdiyimiz yerə مَقْعَدٌ “oturma yeri” deyirik. Günəşin daim طُلُوعْ “doğmaq” etdiyi yerə مَطْلَعٌ deyirik.