İsm-i Fail

فَصْلٌ فِي اسْمِ الْفَاعِلِ

وَ هُوَ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمُضَارِعِ لِمَنْ قَامَ بِهِ الْفِعْلُ بِمَعْنَى الْحُدُوثِ. وَ اشْتُقَّ مِنْهُ لِمُنَاسَبَتِهِمَا فِي الْوُقُوعِ صِفَةً لِلنَّكِرَةِ وَ غَيْرِهِ. وَ صِيغَتُهُ مِنَ الثُّلاَثِيِّ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ وَ حُذِفَتْ عَلاَمَةُ الْإِسْتِقْبَالِ مِنْ يَضْرِبُ، وَ أدْخِلَ الْأَلِفُ لِخِفَّتِهَا بَيْنَ الْفَاءِ وَ الْعَيْنِ. لِأَنَّ فِي الْأَوَّلِ يَصِيرُ مُشَابِهًا لِلْمُتَكَلِّمِ وَ كُسِرَتْ عَيْنُهُ لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ النَّصْبِ يَصِيرُ مُشَابِهًا بِمَاضِي الْمُفَاعَلَةِ وَ بِتَقْدِيرِ الضَّمِّ يَثْقُلُ وَ بِتَقْدِيرِ الْكَسْرِ أَيْضًا يَلْزَمُ الْإِلْتِبَاسِ بِأَمْرِ بَابِ الْمُفَاعَلَةِ. وَ لَكِنْ أُبْقِيَ مَعْ ذَلِكَ لِلضَّرَورَةِ وَ قِيلَ؛ إِخْتِيَارُ الْإِلْتِبَاسِ بِالْأَمْرِ أَوْلَى، لِأَنَّ الْأَمْرَ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ وَ الْفَاعِلُ مُشَابِهٌ بِهِ

وَ هُوَ və o ism-i fail, اسْمٌ مُشْتَقٌّ müştəq bir isimdir, مِنَ الْمُضَارِعِ muzari fiildən, لِمَنْ قَامَ بِهِ الْفِعْلُ failin özündə baş verən fiil üçün, بِمَعْنَى الْحُدُوثِ hadisə, əməl mənasında, وَ اشْتُقَّ مِنْهُ ism-i fail muzari fiildən türetilib, لِمُنَاسَبَتِهِمَا ism-i fail ilə muzari fiil arasındakı münasibətə görə, فِي الْوُقُوعِ baş verməsi, meydana gəlməsi, صِفَةً لِلنَّكِرَةِ nekira bir sözə sifət olaraq, وَ غَيْرِهِ və başqasına. صِيغَتُهُ مِنَ الثُّلاَثِيِّ ism-i failin üçlü kökdən gələn forması, عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ fa'ilun vəznindədir, وَ حُذِفَتْ عَلاَمَةُ الْإِسْتِقْبَالِ və muzari fiilin əlaməti, yəni muzaraat hərfi çıxarılır, مِنْ يَضْرِبُ yedribu kimi bir muzari fiil, ism-i fail düzəldilərkən yəni ضْرِبُ olur, وَ أدْخِلَ الْأَلِفُ və elif daxil edilir, لِخِفَّتِهَا yüngül olduğu üçün, بَيْنَ الْفَاءِ وَ الْعَيْنِ fa və ayn fiil arasına və söz ضَارِبٌ olur. Elif niyə əvvələ gəlmir? . لِأَنَّ فِي الْأَوَّلِ çünki əvvəldə olsa, يَصِيرُ söz dönər, مُشَابِهًا لِلْمُتَكَلِّمِ mütəkəllimə bənzər, yəni أضرب kimi olur. وَ كُسِرَتْ عَيْنُهُ ayn fiil kəsrə ilə olur, لِأَنَّ بِتَقْدِيرِ النَّصْبِ çünki ayn fiil fatha ilə olsa, يَصِيرُ مُشَابِهًا بِمَاضِي الْمُفَاعَلَةِ müfaale babının keçmişinə bənzər, yəni ضَارَبَ kimi olurdu, وَ بِتَقْدِيرِ الضَّمِّ çünki ayn fiil dammə ilə olsa, يَثْقُلُ söz ağırlaşar, وَ بِتَقْدِيرِ الْكَسْرِ أَيْضًا eyni şəkildə kəsrə ilə olsa, يَلْزَمُ الْإِلْتِبَاسِ qarışıq olmasına səbəb olur, بِأَمْرِ بَابِ الْمُفَاعَلَةِ müfaale babının əmr fiili ilə, yəni ضَارِبْ olurdu. وَ لَكِنْ amma, أُبْقِيَ saxlanıldı, qalır, مَعْ ذَلِكَ bununla bərabər, لِلضَّرَورَةِ zərurətə görə, وَ قِيلَ və deyilmişdir ki; إِخْتِيَارُ الْإِلْتِبَاسِ بِالْأَمْرِ əmr fiili ilə qarışmasının seçilməsi, أَوْلَى daha münasibdir, لِأَنَّ الْأَمْرَ çünki əmr, مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ muzari fiildən yaranır, وَ الْفَاعِلُ və ism-i fail, مُشَابِهٌ بِهِ muzari fiilə bənzər.

İsm-i Fail Haqqında Bir Fəsil

İsm-i fail, muzari fiildən türeyən (müştəq olan), failin özündə baş verən hadisə (əməl, iş, bildiriş) mənasında olan bir isimdir. Yəni əməl mənasında olan fiil sayəsində fail sözü mövcud olur. Mövcud olan bu fail isə muzari fiildən türemişdir. Yuxarıda failin özündə baş verən hadisə mənası deyərkən, failin özündə baş verən fiil nəzərdə tutulur. Çünki failin əməli fiildir və fail mövcud olmaq istəyirsə fiil olmalıdır. Ortada fiil, əməl, hadisə yox ikən buna necə fail aid etmək olar? Təbii ki, fail fiil ilə mövcuddur. Fiil də fail ilə mövcuddur deyə bilərik. Yəni bir fiil varsa, onu yerinə yetirən bir fail də var. Təbii ki, fail də fiil...

Mahzuf da ola bilər. Hudus mənası deyiləndə ifadə edilmək istənilən şey budur ki, fail öz əməlini hal zamanı yerinə yetirir. 'Vurucu, vuran' deyəndə həmişə bu işi edən mənasında yox, məhz o anda bu işi edən mənasında demək daha doğru olar. Qısası, ism-i faildə davamlılıq yoxdur. Yazı yazan adama 'katib-yazıcı' deyirik, amma bu söz həmin şəxsə kitab yazdığı anda verilir. Əgər bu adama ömür boyu kitab yazan mənasında sifət vermək istəsək, yəni ona 'katib' deyəcəyiksə, bu sifət-i müşəbbəhə olur. Məsələn, Allah üçün 'Rahim' deyirik. Bu 'Rahim' sözü artıq sifət-i müşəbbəhə formasındadır, yəni Allah həmişə bu 'Rahim' sifətinin tələblərini yerinə yetirir. Təbii ki, həm ism-i fail, həm də sifət-i müşəbbəhə ola bilər. عَالِمٌ ilə عَلِيمٌ kimi. عَالِمٌ ism-i faildir, o anda bilir. عَلِيمٌ sifət-i müşəbbəhədir, Allahın ümumilikdə hər an bilici olduğunu ifadə edir. Eləcə də حَاكِمٌ və حَكِيمٌ, ya عَاظِمٌ və عَظِيمٌ, ya شَارِكٌ və شَرِيكٌ kimi. فَاعِلٌ vəzni hal və ya az da olsa gələcək zamanlarda, فَعِيلٌ isə hər zaman üçün keçərlidir. İsm-i failin muzari fiildən törəməsindəki münasibət, muzari fiilin nekirə bir ismə sifət kimi gəlməsi və bunun kimi (söz, istifadə, məna baxımından) digər mövzularda ism-i failə bənzəməsindən irəli gəlir. İsm-i failin sülasi fiillərdəki vəzni فَاعِلٌ şəklindədir. يَضْرِبُ muzari fiilindən ism-i failin necə törədiyini görək: | Muzaraat hərfi hazf edilmişdir | يَضْرِبُ | | Elif yüngül olduğundan fa ul-fiil ilə ayn ul-fiil arasına daxil edilmişdir | ضْارِبُ | | Sakin fa ul-fiil elif hərfi aldığı üçün fətalı olmuşdur, sondakı dammə isim alaməti olaraq dammənin tənvinini almışdır | ضَارِبٌ | Əlavə edilən elif hərfinin fa ul-fiil ilə ayn ul-fiil arasına gəlməsi, əgər əvvələ gəlsəydi formun nəfs-i mütəkəllim formasına bənzəyəcək olmasındandır. Yəni elif başa gətirilsəydi formumuz أَضْرِبُ kimi olacaqdı. Bu da nəfs-i mütəkəllim ilə qarışardı, hətta hərəkəsiz mətnlərdə if'al babından məzi olaraq, yəni أَضْرَبَ kimi görünəcəkdi. Elif hərfinin sona gətirilməməsinin səbəbi isə məzi fiilin təsniyəsi ilə qarışma ehtimalıdır. Əgər elif sona gəlsəydi formumuz ضَرَبَا olacaqdı və təsniyə müzekkər qaib siğası kimi və ya hərəkəsiz mətnlərdə təf'il babının təsniyə əmr siğası kimi ضَرِّبَا kimi görünəcəkdi. Bu kimi qarışmalar olmasın deyə elif hərfi fa ul-fiil ilə ayn ul-fiil arasına gəlib ضَارِبٌ formasını almışdır. İsm-i fail vəznində ayn ul-fiil kəsrə edilir. Əgər fətalı olsaydı ضَارَبَ kimi mufa'ale babının məzisi kimi olardı. Əgər ayn ul-fiil dammə olsaydı bu dəfə tələffüzdə ağırlıq yaranardı. Yine ayn ul-fiilinin kəsrə olunması səbəbindən ortaya çıxan ضَارِبٌ kimi bir vəzn, mufa'ale babının əmr forması olan ضَارِبْ ilə qarışma riski daşıyır. Amma zərurət səbəbindən bu belə saxlanılıb. Bir fikrə görə də ism-i fail olan ضَارِبٌ kimi bir sözün, mufa'ale babından gələn əmr fiili olan ضَارِبْ kimi bir sözlə qarışması üstün tutulub. Yəni ism-i fail siğasının ayn ul-fiilini fətalı oxuyub mufa'ale babının məzisi ilə qarışdıracağımıza, kəsrəli oxuyub əmr forması ilə qarışdıraq daha yaxşıdır deyiblər. Çünki əmr vəzni muzari fiildən törəyib. İsm-i fail ilə muzari də bir-birinə bənzədiyi üçün bir ünsiyyət qurulub.