Məchul Fəil

وَ يَجِيءُ الْمَجْهُولُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْمَاضِي، نَحْوُ؛ ضُرِبَ إِلَى آخِرِهِ وَ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ، نَحْوُ؛ يُضْرَبُ إِلَى آخِرِهِ. وَ الْغَرَضُ مِنْ وَضْعِهِ إِمَّا لِحَسَاسَةِ الْفَاعِلِ أَوْ لِعَظَمَتِهِ أَوْ لِشُهْرَتِهِ وَ اخْتُصَّ بِصِيغَةِ فُعِلَ فِي الْمَاضِي، لِأَنَّ مَعْنَاهُ غَيْرُ مَعْقُولٍ وَ هُوَ إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَى الْمَفْعُولِ فَجُعِلَ صِيغَتُهُ أَيْضًا غَيْرَ مَعْقُولَةٍ وَ هِيَ فُعِلَ، وَ مِنْ ثَمَّةَ لاَ يَجِيءُ عَلَى هَذِهِ الصِيغَةِ كَلِمَةٌ إِلاَّ وُعِلٌ وَ دُئِلٌ. وَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَلَى يُفْعَلُ، لِأَنَّ هَذِهِ الصِيغَةَ مِثْلُ فُعْلَلٍ فِي الْحَرَكَاتِ وَ السَّكَنَاتِ. وَ لاَ يَجِيءُ عَلَيْهِ كَلِمَةٌ أَيْضًا، وَ يَجِيءُ فِي الزَّوَائِدِ مِنَ الثُّلاَثِيِّ كَأُكْرِمَ بِضَمِّ الْأَوَّلِ وَ كَسْرِ مَا قَبْلَ الْآخِرِهِ فِي الْمَاضِي وَ بِضَمِّ الْأَوَّلِ وَ فَتْحِ مَا قَبْلَ الْآخِرِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ تَبْعًا لِلثُّلَاثِيِّ

Meçhul feil, əvvəldən qeyd olunan şeylərdən, keçmiş (mazi) feil formalarından gəlir, misal üçün: ضُرِبَ "vuruldu" kimi, formanın sonuna qədər çəkmək lazımdır. Həmçinin gələcək (muzari) feil formalarından da gəlir, misal üçün: يُضْرَبُ "vurulur" kimi, formanın sonuna qədər çəkmək lazımdır. Meçhul feil forması qoyulmasının məqsədi ya failin alçaq (hasis) biri olması, ya böyüklüyü (əzəməti), ya da məşhur olması ilə əlaqədardır. Keçmişdə meçhul formalar üçün فُعِلَ forması seçilmişdir, çünki onun mənası məqbul deyil, yəni feil məfula isnad olunur (normalda feil failə isnad olunur). Buna görə də keçmişdəki meçhul forması məqbul olmayan formada seçilmişdir və bu فُعِلَ formasıdır. Bu formada yalnız وُعِلٌ "dağ keçisi" və دُئِلٌ "mirket" sözləri istisna olmaqla başqa söz gəlmir. Gələcəkdə isə يُفْعَلُ forması ilə gəlir, çünki bu forma فُعْلَلٌ forması kimi hərəkə və sükun baxımından oxşardır. Bu formadan da başqa isim gəlmir. Zaid (artıq) feil formalarında isə, məsələn üçlü artımlı feil formalarında: أُكْرِمَ "ikram edildi" kimi, birinci hərfi dammalı, sondan əvvəlki hərfi isə kəsrəli olur (keçmişdə), gələcəkdə isə birinci hərfi dammalı, sondan əvvəlki hərfi fətalı olur, məsələn يُكْرَمُ kimi, üçlü artımlı feil formalarına uyğun olaraq.

Mətnin Ümumi Mənası: Meçhul feil, əvvəldən qeyd olunan mazi və muzari feil formalarından gəlir. Təbii ki, muzari formadan törəyən sözlərin də meçhul formaları olur, yəni emr-i gaib və ya nehy-i hazır da meçhul ola bilər. Müəllif "müstakbel" deyərkən muzari və onun törəmələrini nəzərdə tutmuşdur. Keçmiş və muzari feillərdə bu kitabda əsasən istifadə olunan ضَرَبَ və يَضْرِبُ feillərinin meçhul formalarını aşağıda görək:

Vezin	فُعِلَ
Mazi Meçhul Mevzunlar
Cəmi	Təsniyə	Müfrəd
ضُرِبُوا	ضُرِبَا	ضُرِبَ
ضُرِبْنَ	ضُرِبَتَا	ضُرِبَتْ
ضُرِبْتُمْ	ضُرِبْتُمَا	ضُرِبْتَ
ضُرِبْتُنَّ	ضُرِبْتُمَا	ضُرِبْتِ
ضُرِبْنَا ضُرِبْتُ

Vezin	يُفْعَلُ
Muzari Meçhul Mevzunlar
Cəmi	Təsniyə	Müfrəd
يُضْرَبُونَ	يُضْرَبَانِ	يُضْرَبُ
يُضْرَبْنَ	تُضْرَبَانِ	تُضْرَبُ
تُضْرَبُونَ	تُضْرَبَانِ	تُضْرَبُ
تُضْرَبْنَ	تُضْرَبَانِ	تُضْرَبِينَ
نُضْرَبُ أُضْرَبُ

Məlum bir feil formanın meçhul edilməsinin səbəbləri bir neçədir. Bu kitabda müəllif failin alçaq biri olması, böyüklüyü və ya məşhur olması səbəbilə üç hal qeyd etmişdir. Bunlara failin qorxulu biri olması da əlavə edilə bilər. Məsələn, Zeyd və Amr yan-yana ikən Zeydin qardaşının döyüldüyünü demək istəyirik. Amma Zeydin qardaşını döyən şəxs Amr olsun. Bu iki şəxs yan-yana ikən açıq şəkildə "Amr, Zeydin qardaşını döydü" deməkdən çəkinə bilərik və ya Amr şiddətli biri olduğu üçün bu sözü eşitmək ona ağır gələ bilər, buna görə də ضَرَبَ عَمْرٌو أَخَا زَيْدٍ "Amr, Zeydin qardaşını döydü" demək əvəzinə ضُرِبَ أَخُو زَيْدٍ "Zeydin qardaşı döyüldü" deyə bilərik. Yaxud bu misalda Amrın bu işi etdiyini dəqiq bilmədiyimiz üçün onu şübhə altında qoymamaq üçün Amrın adını qeyd etmərik. Məşhurluq isə, fail hamı tərəfindən tanınırsa, o halda failin adını qeyd etmədən feili meçhul edə bilərik, misal üçün خُلِقَ الْإِنْسَانُ "İnsan yaradıldı" kimi. Burada Allah adını qeyd etməyə ehtiyac yoxdur.

Çünki hamı bilir ki, bu işi edən, yəni fail olan Allahdır. Fəilin məchul olub failin zikr edilməməsinə səbəb kimi failin bilinməməsi, failin insanın özü olması, faildən çox fəil ilə mef'ula diqqət çəkilməsi, qafiyəni qorumaq və cümləni qısaltmaq kimi səbəblər göstərilə bilər. Mazi fəillər üçün məchul siğəsi olaraq فُعِلَ vəzni xüsusi olaraq seçilmişdir. Çünki məchul sözünün mənası qeyri-məqbul, yəni məqbul olmayan deməkdir. Məqbul olmayan deməkdən məqsəd, fəilin failə deyil, mef'ula isnad edilməsidir. Biz bilirik ki, ən düzgün halda fəil failə isnad edilir, çünki fəilin sahibi faildir. Məchul fəildə fail olmayanda isnad mef'ula keçir və bu da məqbul olmayan bir vəziyyət yaradır. Bu qeyri-məqbulluq səbəbindən mazi formalarda məchul siğəsi də فُعِلَ olaraq təyin edilmişdir. Bu səbəbdən وُعِلٌ "dağ keçisi" və دُئِلٌ "mirket" sözləri istisna olmaqla فُعِلَ vəznindən isim gəlmir. Onsuz da bu isimləri harada görsək, əlamətindən fəil mi, isim mi olduğunu dərhal anlaya bilərik. Müstəqbel, yəni muzari fəilə gəlincə; bunun da məchul forması يُفْعَلُ (yuf'alu) şəklində gəlir. Çünki يُفْعَلُ siğəsi hərəkə və sükun baxımından فُعْلَلُ siğəsinə bənzəyir. Mazidə olduğu kimi (yuxarıdakı iki isim istisna olmaqla) muzari də يُفْعَلُ vəznindən isim gəlmir. Məchul fəil, məzidlərdə də gəlir, misal olaraq أُكْرِمَ "ikram edildi" kimi. Bu fəilin məlumu if'al babından mazi olan أَكْرَمَ "ikram etdi" kimidir. أُكْرِمَ (ukrime) fəilinin əvvəli, yəni ilk hərfi damməlidir, sondan bir əvvəlki hərfi isə kəsrəlidir. Bu vəziyyət mazilərdə belədir. Muzari də isə, yəni يُكْرَمُ (yukramu) fəilində isə əvvəli damməlidir, sondan bir əvvəlki hərf fətəlidir. Təbii bu vəziyyət, sülasi məzid bablardan gələn və bir-birinə tabe olan mazi-muzarilər üçün keçərlidir. Yəni humasi məzid belə deyil. إِلاَّ فِي سَبْعَةِ أَبْوَابٍ يَجِيءُ بِضَمِّ فَإِنَّ أَوَّلَ الْمُتَحَرِّكِ يُضَمُّ مَعَ ضَمِّ الْأَوَّلِ فِيهَا وَ يُكْسَرُ مَا قَبْلَ الْآخِرِ وَ هِيَ؛ تُفُعِّلُ وَ تُفُوعِلُ وَ أُفْتُعِلَ وَ أُنْفُعِلَ وَ أُفْعُلَّ وَ أُسْتُفْعِلَ وَ أُفْعُوعِلَ. وَ ضُمَّ الْفَاءُ فِي الْأَوَّلَيْنِ حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَا بِمُضَارِعَيِ فَعَّلَ وَ فَاعَلَ. وَ ضُمَّ أَوَّلُ الْمُتَحَرِّكِ فِي الْخَمْسَةِ الْبَاقِيَةِ حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ بِالْأَمْرِ فِي الْوَقْفِ إِذَا قُلْتَ؛ وَ إِفْتَعِلْ بِفَتْحِ التَّاءِ فِي الْمَجْهُولِ فِي الْوَقْفِ بِوَصْلِ الْهَمْزَةِ، وَ إِفْتَعِلْ فِي الْأَمْرِ يَلْزَمُ الْإِلْتِبَاسُ فَضُمَّ التَّاءُ لِإِزَالَتِهِ، فَقِسْ الْبَاقِيَ عَلَيْهِ İlla, yalnız, فِي سَبْعَةِ أَبْوَابٍ bu yeddi babda, يَجِيءُ gəlir, yəni hərəkəli olan ilk hərf بِضَمِّ dammə ilə gəlir. فَإِنَّ أَوَّلَ الْمُتَحَرِّكِ bu vəznlərin ilk hərəkəli hərfi, يُضَمُّ dammələnir, مَعَ ضَمِّ الْأَوَّلِ başdakı dammə ilə, فِيهَا özündə olan, وَ يُكْسَرُ مَا قَبْلَ الْآخِرِ və sondan bir əvvəlki hərf də kəsrələnir, وَ هِيَ bu bablar; تُفُعِّلُ və تُفُوعِلُ və أُفْتُعِلَ və أُنْفُعِلَ və أُفْعُلَّ və أُسْتُفْعِلَ və أُفْعُوعِلَ şəklindədir. Yəni ardıcıl olaraq tefe'ul, tefâ'ul, ifti'al, infi'al, if'ilal, istif'al və if'ivval bablarından gələn mazi vəznlərdir. وَ ضُمَّ الْفَاءُ fa hərfi dammələndi, فِي الْأَوَّلَيْنِ sadalanan babların ilk ikisində, yəni تُفَعِّلُ və تُفُوعِلُ vəznlərində, حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَا bu ikisinin qarışmaması üçün, بِمُضَارِعَيِ muzari ilə, فَعَّلَ və فَاعَلَ fəillərinin. وَ ضُمَّ أَوَّلُ الْمُتَحَرِّكِ hərəkəli olan ilk hərf dammələndi, فِي الْخَمْسَةِ الْبَاقِيَةِ qalan beş babda, yəni أُفْتُعِلَ və أُنْفُعِلَ və أُفْعُلَّ və أُسْتُفْعِلَ və أُفْعُوعِلَ bablarında, bunun səbəbi حَتَّى لاَ يَلْتَبِسَ qarışmasın diyədir, بِالْأَمْرِ فِي الْوَقْفِ vakıf halındakı əmr fəili ilə, إِذَا قُلْتَ sən dedikdə, وَ إِفْتَعِلْ ifte'il deyə, بِفَتْحِ التَّاءِ ta hərfinin fətəsi ilə, فِي الْمَجْهُولِ فِي الْوَقْفِ mazi məchulda vakıf halında, بِوَصْلِ الْهَمْزَةِ vasıl həmzəsi ilə, وَ إِفْتَعِلْ فِي الْأَمْرِ və əmr üçün də ifte'il desən, يَلْزَمُ الْإِلْتِبَاسُ qarışıq yaranır, فَضُمَّ التَّاءُ لِإِزَالَتِهِ bu vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün ta hərfi dammələnir və وَ افْتَعِلْ yerinə أُفْتُعِلْ olur. فَقِسْ الْبَاقِيَ عَلَيْهِ qalanları da ona görə müqayisə et. Metnin Ümumi Mənası: Bu yeddi babda hərəkəli olan ilk hərflər damməli, sondan bir əvvəlki hərflər isə (mazilərdə) kəsrəlidir, bu bablar: | Bab | Malum | Meçhul | Malum | Meçhul | |------------|---------------|---------------|---------------|---------------| | Tefe'ul | تَفَعَّلَ | تُفُعِّلَ | يَتَفَعَّلُ | يُتَفَعَّلُ | | Tefâ'ul | تَفَاعَلَ | تُفُوعِلَ | يَتَفَاعَلُ | يُتَبَاعَدُ | | İfti'al | إِفْتَعَلَ | أُفْتُعِلَ | يَفْتَعِلُ | يُفْتَعَلُ | | İnfi'al | إِنْفَعَلَ | أُنْفُعِلَ | يَنْفَعِلُ | يُنْفَعَلُ | | İf'ilal | إِفْعَلَّ | أُفْعُلَّ | يَفْعَلُّ | يُفْعَلُّ | | İstif'al | إِسْتَفْعَلَ | أُسْتُفْعِلَ | يَسْتَفْعِلُ | يُسْتَفْعَلُ | | İf'ial | إِفْعَوْعَلَ | أُفْعُوعِلَ | يَفْعَوْعِلُ | يُعْفَوْعَلُ | Yuxarıdakı bablardan ilk iki bab, yəni تُفُعِّلُ və تُفُوعِلُ bablarının fa hərflərinin damməli olması فَعَّلَ fəilinin muzari ilə, yəni تُفَعِّلُ ilə və فَاعَلَ vəznindən gələn məchul muzari olan تُفَاعَلُ vəzn ilə qarışmaması üçündür. Qalan 5 babda, yəni أُفْتُعِلَ və أُنْفُعِلَ və أُفْعُلَّ və أُسْتُفْعِلَ və أُفْعُوعِلَ bablarında, ilk hərflərin damməli olması əmr fəili ilə qarışmaması üçündür. Ta hərfinin fətəsi ilə mazi məchulda vasıl həmzəsi ilə وَ افْتَعِلْ desən, o halda əmr formu üçün də وَ افْتَعِلْ deyirsən və ifti'al babından gələn mazi məchul bir fəil ilə yenə həmin babdan gələn əmr fəili bir-birinə qarışır. Bu vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün mazi məchul fəilin ta hərfi dammələnir və وَ افْتُعِلْ olur.