İki feli cəzm edənlər

مَا يَجْزِمُ فِعْلَيْنِ

وَ يَجْزِمُ فِعْلَيْنِ إِنْ وَ إِذْ وَ إِذْمَا وَ أَيٌّ وَ أَيْنَ وَ أَنَّى وَ أَيَّانَ وَ مَتَى وَ مَهْمَا وَ مَنْ وَ مَا وَ حَيْثُمَا، نَحْوُ؛ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ الفاطر ١٦، مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ النساء ١٢٣، مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أُوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا البقرة ١٠٦ وَ يُسَمَّى الْأَوَّلُ شَرْطًا وَ الثَّانِي جَوَابًا وَ جَزَاءً. وَ إِذَا لَمْ يَصْلُحْ لِمَبَاشَرَةِ الْأَدَاةِ قُرِنَ بِالْفَاءِ، نَحْوُ؛ وَ إِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ الأنعام ١٧ أَوْ بِإِذَا الْفُجَائِيَّةِ، نَحْوُ؛ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ الروم ٣٦

وَ يَجْزِمُ فِعْلَيْنِ iki fiili cezm edənlər, إِنْ və إِذْ və إِذْمَا və أَيٌّ və أَيْنَ və أَنَّى və أَيَّانَ və مَتَى və مَهْمَا və مَنْ və مَا və حَيْثُمَا kimidir, نَحْوُ nümunələri belədir; إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ “Əgər istəsə sizi aparar” الفاطر ١٦ fatır 16, مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ “Kim pislik edərsə, onun cəzasını alar” النساء ١٢٣ nisa 123, مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أُوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا “Bir ayəni silərik və ya unutdurarıq və daha xeyirlisini gətirərik” البقرة ١٠٦ bakara 106 kimi. وَ يُسَمَّى الْأَوَّلُ birinci cezm olunan muzari feil adlandırılır, شَرْطًا şərt feili kimi, وَ الثَّانِي ikinci cezm olunan muzari feil isə, جَوَابًا وَ جَزَاءً o şərt feiline cavab və ya cəza feili kimi, وَ إِذَا لَمْ يَصْلُحْ və cavab feili uyğun olmadığı zaman, لِمَبَاشَرَةِ الْأَدَاةِ cezm edatına, قُرِنَ بِالْفَاءِ o zaman fa ilə birləşdirilir, نَحْوُ nümunəsi belədir; وَ إِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ “Əgər sənə bir yaxşılıq toxunsa, O hər şeyə qadirdir” الأنعام ١٧ en'am 17, أَوْ və ya, بِإِذَا الْفُجَائِيَّةِ iza-i fücaiyyə (sürpriz iza) ilə birləşdirilir, نَحْوُ nümunəsi belədir; وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ “Əgər öz əlləri ilə etdikləri səbəbindən onlara bir pislik toxunsa, o zaman onlar ümidsizliyə düşərlər” الروم ٣٦ rum 36

İki Feili Cezm Edənlər

İki muzari feili cezm edən edatlar;

إِنْ	إِذْ	إِذْمَا
أَيٌّ	أَيْنَ	أَنَّى
أَيَّانَ	مَتَى	مَهْمَا
مَنْ	مَا	حَيْثُمَا

إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ

“Əgər istəsə sizi aparar”

مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ

“Kim pislik ederse, qarşılığını alar”

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أُوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا

“Bir ayəni silərik və ya unutdurarıq və ondan daha xeyirlisini gətirərik” ayə-i kərimələrinə baxanda birinci ayədə in-i şərtiyyə qarşısına aldığı يَشَأُ feilini cəzm edib şərt feili edib və bundan sonra bu şərt feilinə cavab olaraq ikinci muzari feili olan يُذْهِبُ gəlmişdir və in-i şərtiyyə bu muzari feilini də cəzm edərək cavab və ya cəza feili etmişdir. İkinci ayədə də eyni şəkildə iki muzari feili cəzm edən istifham edatlarından “men” edatı qarşısına aldığı يَعْمَلُ feilini şərt, يُجْزَى feilini isə cavab və ya cəza feili kimi cəzm etmişdir. Üçüncü ayədə isə ma-i istifhamiyye edatı qarşısına aldığı نَنْسَخُ feilini şərt olaraq və نُنْسِي feilini də cavab və ya cəza feili kimi cəzm etmişdir. Cavab və ya cəza feilləri, şərt feillərinin nəticəsidir. Başqa sözlə “əgər, harada, kim ... edərsə (x feili) ... -qarşılıq olaraq- ... (y feili) olar” kimi, y feili x feilinin baş verməsindən dolayı meydana gəlir, başqa ifadə ilə x feilini edərsən y feili olar, misal:

إِنْ تَجْتَهِدْ تَنْجَحْ

“Əgər çalışsan, uğurlu olarsan” kimi. Bu tərkibdə x feili تَجْتَهِدْ və y feili də تَنْجَحْ feilidir, araya fasilə girə bilər.

Ayələrdə verilən misallarda ilk cəzm olunan muzari feilə şərt feili, ikinci cəzm olunan muzari feilə isə cavab və ya cəza feili deyilir. Əgər cavab və ya cəza feili cəzm olunmağa uyğun deyilsə, yəni orada ikinci bir muzari feili yoxdursa, o halda cavab və ya cəza təşkil edən cümləyə fa-i cezaiyye ilə başlayırıq ki, ən əvvəlki in-i şərtiyyə ilə yaxınlıq olsun, misal:

وَ إِنْ يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ قَدِيرٌ

“Əgər sənə bir yaxşılıq toxunsa, O hər şeyə qadirdir” ayə-i cəliləsində in edatı in-i şərtiyyədir və qarşısındakı يَمْسَسُ feili onun şərt feilidir. Şərt feilinə cavab olan cavab və ya cəza feili ayənin davamında ləfzən yoxdur. Bu halda cavab və ya cəza feili uyğun olması baxımından cümləyə fa-i cezaiyye ilə başlanılır ki, in-i şərtiyyə ilə yaxınlıq qurulsun. Ayədə “əgər sənə bir yaxşılıq toxunsa” şəklində şərt bildirilir və bu şərtin qarşılığında cavab və ya cəza olan ikinci muzari feilini gözləyirik. Lakin ayədə cavab və ya cəza üçün ikinci bir muzari feili yoxdur, bunu təmin etmək üçün dediyimiz kimi fa-i cezaiyye ilə cəza feili mənası yaradılır. Lakin ikinci muzari feili təqdir etsəydik, “Və o hər şeyə qadirdir” mənasında bir muzari feili tapmalı idik.

*Eyni şəkildə bu əməli iza-i fücaiyye ilə də edə bilərik, misal:

وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ

“Əgər əlləri ilə irəli sürdükləri səbəbindən onlara bir pislik dəyərsə, o zaman onlar ümidsiz olurlar” ayə-i şərifində əvvəlki in edatı məlum olduğu kimi in-i şərtiyyədir, qarşısına aldığı تُصِيبُ feilini cəzm edərək şərt feili etmişdir. “Sizə bir pislik dəyəndə” şərt cümləsini “Əllərinizlə təqdim etdikləriniz səbəbindən” deyərək təfsir etdikdən sonra cavab və ya cəzaya ehtiyac duyuruq və bu ikinci meczum muzari də ola bilər, fa-i cezaiyye ilə başlayan bir cümlə də ola bilər və bu hissədə izah olunduğu kimi iza-i fücaiyye ilə başlayan bir cümlə də ola bilər və nitekim iza edatı ilə başlanılmışdır və “Onlar dərhal ümidsiz olurlar” şəklində şərtə cavab və ya cəza verilmiş olur.