Nəvasib və Cəvazim
النَّوَاصِبُ وَ الْجَوَازِمُ
Fəsil: Muzari feil nəvasib və cavazimdən xali olduqda mərc olur, misal; يَقُومُ زَيْدٌ
Və muzari feil "lən" ilə nəsb olunur, misal; لَنْ نَبْرَحَ (Taha 91) və "key" məzdəriyyə ilə, misal; لِكَيْلاَ تَأْسَوْا (Hədid 23) və "izən" sadrı olduqda və gələcək zaman muzari feilə bitişik və ya qəsəm ilə ayrıldıqda, misal; إِذَنْ أُكْرِمَكَ və إِذَنْ وَاللهِ نَرْمِيَهُمْ بِحَرْبٍ və "ən" məzdəriyyə zahir olduqda, misal; أَنْ يَغْفِرَ لِي və əgər "ən"dən əvvəl elm bildirən söz gəlməzsə, misal; عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى (Müzzəmmil 20), əgər "ən"dən əvvəl zən bildirən söz gəlirsə, iki vecih var, misal; وَ حَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ (Maidə 71) və gizli olduqda, atf harfi ilə halis isimdən sonra, misal; وَ لُبْسُ عَبَاءَةٍ وَ تَقَرَّ عَيْنِي və "ləm"dən sonra gizli gəlməsi caizdir, misal; لَتُبَيِّنْ لِلنَّاسِ (Nəhl 44), lakin bəzi misallarda zahir olur; لِئَلَّا يَعْلَمَ (Mücadilə 29), لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ (Bəqərə 150), və misal; وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ (Ənfal 33) gizli olur, "hətta"dan sonra, fiil gələcək zaman olduqda, misal; حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى (Taha 91), "ev"dən sonra, "ilâ" mənasında, misal; لَأَسْتَسْهِلَنَّ الصَّعْبَ أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى, "ev"dən sonra "illa" mənasında, misal; وَ كُنْتُ إِذَا غَمَزْتُ قَنَاةَ قَوْمٍ، كَسَرْتُ كُعُوبَهَا أَوْ تَسْتَقِيمَا və "fa-i səbəbiyyə" və "vav-i məiyyə"dən sonra, yalnız nehi və ya tələb bildirən feil olduqda, misal; لاَ يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا (Fatir 36), وَ يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (Ali İmran 142), وَ لاَ تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ (Taha 81), وَ لاَ تَأْكُلِ السَّمَكَ وَ تَشْرَبَ اللَّبَنَ. Əgər "fa" düşərsə və cəza məqsəd olarsa, muzari feil cəzm olunur, misal; قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ (Ənam 151), cəzm şərti nehidən sonra "in la"nın mahallinə gəlməsi, misal; لاَ تَدْنُ مِنَ الْأَسَدِ تَسْلَمْ, əksinə, يَأْكُلُكَ. Muzari feil həmçinin "ləm" ilə cəzm olunur, misal; لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ (İxlas 3), "ləmmə" ilə, misal; لَمَّا يَقْضِ (Abəs 23), "ləm" və "la" tələb mənasında, misal; لِيُنْفِقْ (Təhrim 7), لِيَقْضِ (Duxan 77), لاَ تُشْرِكْ (Loqman 13), لاَ تُؤَاخِذْنَا (Bəqərə 286)
Nəvasib və Cavazim
Bir Fəsil: Muzari feil nəvasib və cavazimdən xali olduqda mərc olur, misal;
يَقُومُ زَيْدٌ
"Zeyd qalxır" tərkibindəki يَقُومُ feili.
Muzari feil "lən" ilə nəsb olunur, misal;
لَنْ نَبْرَحَ
"Heç vaxt vaz keçməyəcəyik" tərkibindəki نَبْرَحَ feili kimi.
Muzari feil "key" məzdəriyyə ilə nəsb olunur, misal;
لِكَيْلاَ تَأْسَوْا
"Üzülməməyiniz üçün" tərkibindəki تَأْسَوْا feili kimi.
Kelamda başda olan "izən" muzari feilə bitişik olduqda və ya qəsəm ilə ayrıldıqda muzari feili nəsb edir, misal;
إِذَنْ أُكْرِمَكَ
"O halda sənə ikram edərəm",
إِذَنْ وَاللهِ نَرْمِيَهُمْ بِحَرْبٍ
"O zaman Allaha and olsun onlara müharibə açarıq" ifadələrindəki أُكْرِمَ və نَرْمِيَهُمْ felləri kimi.
Zahir olaraq gələn və öncəsində alime kimi bilmək mənası ifadə edən bir fel keçməyibsə, en-i masdariyyə də muzari feli nəsb edər, misal:
أَنْ يَغْفِرَ لِي
"Məni bağışlaması" kimi, alime kimi bilmək mənası ifadə edən bir fel keçərsə;
عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى
"Sizdən xəstə olanları bildi" kimi.
Əgər özündən əvvəl zann ifadə edən sözlərə keçərsə, bu halda iki vecih vardır, misal:
وَ حَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ
"Fitnə olmayacaq sandılar" kimi.
Bəzən en-i masdariyyə özündən əvvəl saf bir isim keçmiş olan atıf hərfindən sonra gizli olduğu halda muzari feli nəsb edər, misal:
وَ لُبْسُ عَبَاءَةٍ وَ تَقَرَّ عَيْنِي
"Aba geymək və gözümün aydın olması" kimi.
En-i masdariyyənin lam hərfindən sonra gizli gəlməsi caizdir, misal:
لَتُبَيِّنْ لِلنَّاسِ
"İnsanlara açıqlaman üçün" kimi,
Bu misallarda da zahiri olaraq gəlməsi caizdir:
لِئَلَّا يَعْلَمَ
"Bilməməsi üçün"
وَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ
"İnsanların olmaması üçün" kimi.
وَ مَا كَانَ اللهُ لِيُعَذِّبَهُمْ
"Allah onlara əzab edəcək deyil" ifadəsində isə en-in gizli gəlməsi vacibdir.
İstiqbalə yönəlik olduğunda hətta lafzından sonra gizli gəlməsi vacibdir, misal:
حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى
"Musa bizə dönənə qədər" kimi.
En-i masdariyyə ilâ mənasında olan "ev" lafzından sonra gizli gəlir, misal:
لَأَسْتَسْهِلَنَّ الصَّعْبَ أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى
"Mütləq ölenə qədər çətini asan edəcəyəm" kimi.
En-i masdariyyə illâ mənasında olan "ev" lafzından sonra gizli gəlir, misal:
وَ كُنْتُ إِذَا غَمَزْتُ قَنَاةَ قَوْمٍ
كَسَرْتُ كُعُوبَهَا أَوْ تَسْتَقِيمَا
"Qövmün nizələrini yoxladığımda, nizənin ucundakı çıxıntıları kəsərdim, ancaq düz olarsa istisna, etməzdim" kimi.
En-i masdariyyənin özündən əvvəl yalnız bir qadağa və ya tələb ifadə edən bir fel keçərsə, fa-i səbəbiyyə və vav-ı maiyyədən sonra gizli gəlir, misal:
لاَ يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا
"Onlar öldürülməz ki, ölsünlər"
وَ يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ
"Səbir edənləri bilər"
وَ لاَ تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ
"Bu mövzuda azğınlıq etməyin, yoxsa enər.."
وَ لاَ تَأْكُلِ السَّمَكَ وَ تَشْرَبَ اللَّبَنَ
"Balıq yemə və süd içmə" kimi.
Əgər tələbə görə fa hərfi düşər və cəza nəzərdə tutulursa, o halda muzari fel cəzm edilir, misal:
قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ
"De ki: Gəlin! Oxuyum" kimi.
Qadağadan sonra muzari felin cəzm olması şərti isə qadağanın yerində إِنْ لاَ sözlərinin gəlməsinin düzgün olmasıdır, misal:
لاَ تَدْنُ مِنَ الْأَسَدِ تَسْلَمْ
"Əgər aslana yaxınlaşmasan, xilas olarsan" kimi, bu ifadə
يَأْكُلُكَ "əgər yaxınlaşsan, səni yeyər" felinin əksinədir.
Muzari fel lem edatı ilə cəzm edilir, misal:
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ
"Doğmadı və doğulmadı" kimi.
Muzari fel lemma edatı ilə cəzm edilir, misal:
لَمَّا يَقْضِ
"Hələ yerinə yetirmədi" kimi.
Muzari fel tələb ifadə edən lam və lâ ilə cəzm edilir, misallar:
لِيُنْفِقْ
"İnfak etsin"
لِيَقْضِ
"Yerinə yetirsin"
لاَ تُشْرِكْ
"şərik qoşma"
لاَ تُؤَاخِذْنَا
"Bizi məsul tutma" kimi.