İrabın növləri
إِعْرَابIN NÖVLƏRİ
Birinci fəsil: İrabın növləri dörd dənədir;
1; Rəf
2; Nəsb isimdə və fildə olur, misal: Zeyd qalxır və "Şübhəsiz ki, Zeyd qalxmayacaq"
3; Cərr isimdə olur, misal: Zeydlə
4; Cəzm fildə olur, misal: Qalxmadı
Rəf dammə ilə, nəsb fətə ilə, cərr kəsrə ilə, cəzm isə hərəkənin silinməsi ilə olur. Lakin altı isim {bunlar: atası, qardaşı, qayınanası, avret yeri, ağızı və mal sahibi} vav ilə rəf olunur, əlif ilə nəsb olunur, ya ilə cərr olunur. "Hen" sözünün ən fasih istifadəsi "qəd" kimi olur. Müəzzənə (ikilik) də belədir: misal "iki Zeyd", əlif ilə rəf olunur.
Cəm müzəkkər salim: misal "Zeydlər", vav ilə rəf olunur, ya ilə nəsb və cərr olunur.
Kila və kilta zamirlə birlikdə ikilik kimi olur, həmçinin isnan və isnetan (iki) də belədir, istər tərkib olsun, istər olmasın.
Ulû və işrun və onların bacıları, aləmlər, əhllər, yağışlar, yerlər, illər, babı, oğullar, yüksəkliklər və onların cəmi kimi olanlar da belədir.
Ulât və elif və tə ilə cəm olunanlar və onlardan adlandırılanlar kəsrə ilə nəsb olunur, misal: "Allah göyləri və yer üzünü yaratdı" (Ankebut 44), "Qızları seçdi" (Saffat 153).
Qeyri-münsəriflər fətə ilə cərr olunur, misal: "ondan daha üstün", lakin əgər əl-lə olarsa, misal: "ən üstün ilə" və ya izafə olarsa, misal: "sizin ən üstününüz ilə".
Beş nümunə: bunlar təfəlani, təfəlun və təfəlini sözləridir, nunun qalması ilə rəf olunur, nunun silinməsi ilə nəsb və cəzm olunur, misal: "Əgər etməsəniz və etməyəcəksiniz" (Bəqərə 24).
Muzari fildən axırı xəstə olanlar son hərfinin silinməsi ilə cəzm olunur, misal: "savaşmadı", "qorxmadı", "atmadı".
Birinci fəsil, irabın növləri dörd dənədir; birinci növ rəf alaməti, ikinci növ nəsb alaməti, bu iki alamət isimdə və fildə olur, misal: isimdə "Zeyd qalxır" cümləsində "Zeyd" sözü, fildə isə "Şübhəsiz ki, Zeyd qalxmayacaq" cümləsində "qalxacaq" sözü, üçüncü növ cərr alaməti, yalnız isimdə olur, misal: "Zeydlə" sözündəki "Zeyd" kimi, dördüncü növ isə cəzm alaməti, yalnız muzari fildə olur, misal: "Qalxmadı" cümləsindəki "qalxmadı" sözü kimi. Beləliklə, dammə ilə rəf olunur, fətə ilə nəsb olunur, kəsrə ilə cərr olunur, hərəkənin silinməsi ilə cəzm olunur, lakin altı isim (esma-i sitte) belə deyil, bunlar: atası, qardaşı, qayınanası, avret yeri, ağızı və mal sahibi, bu isimlər vav ilə rəf olunur, əlif ilə nəsb olunur, ya ilə cərr olunur, "hen" sözünün ən fasih istifadəsi "qəd" kimi olur. Müəzzənə (ikilik) də belə deyil, misal: "iki Zeyd", əlif ilə rəf olunur, cəm müzəkkər salim də belə deyil, misal: "Zeydlər", vav ilə rəf olunur, ya ilə nəsb və cərr olunur, kila və kilta sözləri də belə deyil, zamirlə birlikdə ikilik kimi olur, həmçinin isnan və isnetan (iki) də belədir, istər tərkib olsun, istər olmasın. Ulû və işrun və onların bacıları, aləmlər, əhllər, yağışlar, yerlər, illər, babı, oğullar, yüksəkliklər və onların cəmi kimi olanlar da belədir. Ulât və elif və tə ilə cəm olunanlar və onlardan adlandırılanlar kəsrə ilə nəsb olunur, misal: "Allah göyləri və yer üzünü yaratdı" (Ankebut 44), "Qızları seçdi" (Saffat 153). Qeyri-münsəriflər fətə ilə cərr olunur, misal: "ondan daha üstün", lakin əgər əl-lə olarsa, misal: "ən üstün ilə" və ya izafə olarsa, misal: "sizin ən üstününüz ilə". Beş nümunə: bunlar təfəlani, təfəlun və təfəlini sözləridir, nunun qalması ilə rəf olunur, nunun silinməsi ilə nəsb və cəzm olunur, misal: "Əgər etməsəniz və etməyəcəksiniz" (Bəqərə 24). Muzari fildən axırı xəstə olanlar son hərfinin silinməsi ilə cəzm olunur, misal: "savaşmadı", "qorxmadı", "atmadı".
İrabın Növləri
Birinci fəsil: İrabın növləri dörd dənədir;
1. Rəf alaməti,
2. Nəsb alaməti
Bu iki alamət isimdə və fildə olur, misal:
زَيْدٌ يَقُومُ
"Zeyd qalxır" cümləsindəki "Zeyd" sözü isimdə rəf alamətinə misaldır,
إِنَّ زَيْدًا لَنْ يَقُومَ
"Şübhəsiz ki, Zeyd qalxmayacaq" cümləsindəki "qalxacaq" sözü nəsb alamətinə misaldır.
3. Cərr alaməti, yalnız isim üçün, misal:
بِزَيْدٍ
"Zeydlə" cümləsindəki "Zeyd" sözüdür.
4. Cəzm alaməti, yalnız fiil üçün, misal:
لَمْ يَقُمْ
"Qalxmadı" cümləsindəki "qalxmadı" fiilidir.
*Beləliklə, dammə ilə rəf olunur, yəni rəf alaməti dammədir, fətə ilə nəsb olunur, yəni nəsb alaməti fətədir, kəsrə ilə cərr olunur, yəni cərr alaməti kəsrədir, hərəkənin silinməsi ilə cəzm olunur, yəni cəzm alaməti hərəkənin silinməsidir.
Lakin yuxarıda sadalanan hallar və onlara uyğun olan irab alamətlərindən başqa olanlar da var, bunlar ardıcıl olaraq:
-Esma-i Sitte: Altı isim deməkdir, bunlar:
| Ata | أَبٌ |
| Qardaş | أَخٌ |
| Qayınana | حَمٌ |
| Avret yeri | هَنٌ |
| Sahib | ذُو |
Bu esma-i sitte vav ilə rəf olunur və ya rəf əlaməti vav ilədir, fətə ilə nəsb olunur və ya nəsb əlaməti fətə ilədir, ya ilə cərr olunur və ya cərr əlaməti ya ilədir. Fəsih görüşə görə هَنٌ "avret yeri, cinsi orqan" sözünün istifadəsi غَدٌ (nəsb halında غَدًا və cərr halında غَدٍ kimi) sözünün istifadəsi kimidir.
-Müsənna: Misalı,
اَلزَّيْدَانِ
"İki Zeyd" kimidir. Müsənna olan söz əlif ilə rəf olunur və ya başqa ifadə ilə rəf əlaməti əlif ilədir.
-Cəmi Müzəkkər Salim: Misalı,
اَلزَّيْدُونَ
"Zeydlər" kimidir. Cəmi müzəkkər salim olan söz vav ilə rəf olunur və ya başqa ifadə ilə rəf əlaməti vav ilədir, ya ilə nəsb və cərr olunur və ya başqa ifadə ilə nəsb və cərr əlaməti ya ilədir.
-Kila və Kilta: Zamir ilə birlikdə olduqda (yəni zamirə izafə edildikdə) müsənna sözlər kimidir.
-İsnani və İsnetani: Eyni şəkildə bu sözlər də tərkib olduqda mütləq olaraq müsənna kimidir. Tərkibdən məqsəd olaraq,
قَلَمَانِ اثْنَانِ
"İki qələm" və nəsb və cərr halında;
قَلَمَيْنِ اثْنَيْنِ
"İki qələm" kimidir.
-Ûlû və İşrune: Bu sözlərin bənzərləri, misalları;
| Aləmlər | عَلَمُونَ |
| Əhllər | أَهْلُونَ |
| Yağılar | وَابِلُونَ |
| Yerlər | أَرْضُونَ |
| İllər | سِنُونَ |
| Oğullar | بَنُونَ |
| Yüksəkliklər | عِلِّيُّونَ |
Və bunların bənzərləri cəmi müzəkkər salim kimidir.
-Ûlâtu sözü & Zaid əlif və te ilə cəmi olan isimlər: Bu ikisindən hər hansı biri ilə adlandırılan sözlərdir. Zaid əlif və te ilə cəmi olan sözlər cəmi müənnəs salim olan sözlərdir. Bu sözlər kəsrə ilə nəsb olunurlar və ya başqa ifadə ilə nəsb əlamətləri kəsrə ilədir, misalı;
خَلَقَ اللهُ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضَ
"Allah göyləri və yer üzünü yaratdı" ankebut 44,
أَصْطَفَى الْبَنَاتِ
"Qızları seçdi" saffat 153 ayə-i şərifələrindəki السَّمَوَاتِ və الْبَنَاتِ sözləri kimidir. Bu sözlər məf'uldur və məf'ullar isə mənsublardandır. Halilə nəsb əlaməti cəmi müənnəs və ona ilhak olan bir söz olduğu üçün kəsrə ilədir.
-Qeyri Munsarif: Fətə ilə cərr olunurlar və ya başqa ifadə ilə cərr əlamətləri fətə ilədir, misalı;
بِأَفْضَلَ مِنْهُ
"Ondan daha fəzilətli"
Lakin bu qeyri munsarif isimlər əlif-lam takısı aldıqda və ya muzaf olduqda cərr əlamətləri kəsrə ilə olur, misalları;
بِالْأَفْضَلِ
بِأَفْضَلِكُمْ
Sözlərində olduğu kimi.
-Emsile-i Hamse & Əf'al-i Hamse: Bu sözlər;
| Təsniyə müənnəs qaib və Təsniyə müzəkkər müxatab və Təsniyə müənnəs müxataba | تَفْعَُِلاَنِ |
|
|||
| Cəmi Müzəkkər Müxatab | تَفْعَُِلُونَ |
|
|||
| Təsniyə Müzəkkər Qaib | يَفْعَُِلاَنِ |
|
|||
| Cəmi Müzəkkər Qaib | يَفْعَُِلُونَ |
|
|||
| Müfrəd Müənnəs Müxataba | تَفْعَُِلِينَ |
|
Bu sözlər nun hərfinin sabit olması ilə rəf olunur və ya başqa ifadə ilə rəf əlaməti sonlarındakı nun hərfinin sabitliyidir. Sonlarındakı nun hərfinin hazfi ilə də cəzm və nəsb olunurlar və ya başqa ifadə ilə cəzm və nəsb əlamətləri sonlarındakı nun hərfinin hazf edilməsidir, misalı;
فَإِنْ لَمْ تَفْعُلُوا وَ لَنْ تَفْعُلُوا
"Edə bilmədilər və edə bilməyəcəklər də.." Bəqərə 24 ayə-i kəriməsindəki تَفْعَلُوا felində olduğu kimi.
-Sonu İllətli Muzari Fel: Son hərfinin hazf edilməsi ilə cəzm olunur və ya başqa ifadə ilə cəzm əlamətləri sonundakı illət hərfinin hazf edilməsidir, misalı;
| döyüşmədi | لَمْ يَغْزُ |
| qorxmadı | لَمْ يَخْشَ |
| atmadı | لَمْ يَرْمِ |