İstisnanın Babı

بَابُ الْإِسْتِثْنَاءِ

İstisna hərfləri səkkiz ədəd olub, bunlardır: إِلاَّ (illə), غَيْرُ (ğeyr), سِوًى (siva), سُوًى (suva), سِوَاءٌ (sivəun), خَلاَ (xələ), عَدَا (‘ada), حَاشَا (haşa). İllə ilə olan istisnada, əgər cümlə tam və müsbət olarsa, istisna olunan söz nəsb edilir. Məsələn: قَامَ الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا "Zeyd istisna olmaqla qövm gəldi", خَرَجَ النَّاسُ إِلاَّ عَمْرًا "Amr istisna olmaqla insanlar çıxdı". Əgər cümlə tam və mənfi olarsa, istisna olunan sözün həmin mənfi ifadədən bədəl və ya nəsb olması caizdir. Məsələn: مَا قَامَ الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدٌ və إِلاَّ زَيْدًا "Qövm gəlmədi, yalnız Zeyd gəldi". Əgər cümlə natamam olarsa, istisna olunan sözün i'rabı amilə görə olur. Məsələn: مَا قَامَ إِلاَّ زَيْدٌ "Yalnız Zeyd gəldi", مَا ضَرَبْتُ إِلاَّ زَيْدًا "Yalnız Zeydi vurdum", مَرَرْتُ إِلاَّ بِزَيْدٍ "Yalnız Zeydə rast gəldim". Xələ, ‘ada və haşa ilə olan istisnalarda isə istisna olunan sözün nəsb və cərr olması caizdir. Məsələn: قَامَ الْقَوْمُ خَلاَ زَيْدًا və زَيْدٍ "Qövm gəldi, Zeyd istisna", قَامَ الْقَوْمُ عَدَا عَمْرًا və عَمْرٍو "Qövm gəldi, Amr istisna", قَامَ الْقَوْمُ حَاشَا بَكْرًا və بَكْرٍ "Qövm gəldi, Bəkr istisna".

İstisna hərfləri səkkiz ədəd olub: siva, suva, sivəun, illə, ğeyru, xələ, haşa və ada. İllə ilə olan istisnada cümlə tam və müsbət olarsa, istisna olunan söz mansub olur. Məsələn:

İstisna Babı

İstisna hərfləri siva, suva, sivəun, illə, ğeyru, xələ, haşa və ada olmaqla səkkiz ədəd olur. İllə ilə olan istisnada cümlə tam və müsbət olarsa, istisna olunan söz mansub olur, məsələn:

قَامَ الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا

"Zeyd istisna olmaqla qövm gəldi",

خَرَجَ النَّاسُ إِلاَّ عَمْرًا

"Amr istisna olmaqla insanlar çıxdı" kimi.

Əgər kəlam mənfi, lakin tam bir kəlamdırsa, o halda müstəsna istisna edildiyi sözə bədəl ola bilər və ya mənsub ola bilər, misal;

مَا قَامَ الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدٌ وَ إِلاَّ زَيْدًا

"Qövm gəlmədi, ancaq Zeyd gəldi" kimidir. Əgər kəlam naqisdirsə, o halda müstəsna amilinin i'rabına görə i'rablanır, misal;

مَا قَامَ إِلاَّ زَيْدٌ

"Yalnız Zeyd gəldi",

مَا ضَرَبْتُ إِلاَّ زَيْدًا

"Yalnız Zeydə vurdum",

مَرَرْتُ إِلاَّ بِزَيْدٍ

"Yalnız Zeydə rast gəldim" kimidir.

Bunlardan başqa, qeyr, sıva, suva və sıvaun kimi ədatlarla edilən müstəsna yalnız məcrur olur. Xala, haşa, ada kimi ədatlarla edilən müstəsna mənsub və ya məcrur olur, misal;

قَامَ الْقَوْمُ خَلاَ زَيْدًا وَ زَيْدٍ

"Qövm gəldi, ancaq Zeyd gəlmədi",

قَامَ الْقَوْمُ عَدَا عَمْرًا وَ عَمْرٍو

"Qövm gəldi, ancaq Amr gəlmədi",

قَامَ الْقَوْمُ حَاشَا بَكْرًا وَ بَكْرٍ

"Qövm gəldi, ancaq Bəkr gəlmədi" kimidir.