Mübtəda və xəbərə daxil olan amillərin babı
مبتدا və xəbər üzərinə təsir edən amillərin babı
Bunlar üç şeydir: kâne və onun bacıları, inne və onun bacıları, və zanentu və onun bacıları. Kâne və onun bacılarına gəldikdə, bunlar ismi qaldırır (ref edir), xəbəri isə nasb edir. Bu sözlər: kâne, əmsə, əsbəha, əzha, zalla, bata, sara, leysa, ma zalə, ma ənfəkka, ma fətiə, ma bəriha, ma dama və bunlardan törəyənlərdir, məsələn: kâne, yəkunu, kun; əsbəha, yusbiha, əsbih. Belə deyirsən: kâne Zeyd qaimən (Zeyd ayaqdadır), leysa Amr şahısən (Amr bir şəxs deyil) və bu kimi nümunələr. Inne və onun bacılarına gəldikdə, bunlar ismi nasb edir, xəbəri isə ref edir. Bunlar: inne, ənnə, lakinnə, kəənnə, leytə, ləəllə. Belə deyirsən: inne Zeydən qaimun (muhakkak ki Zeyd ayaqdadır), leytə Amran şahısun (Kaş ki Amr şəxs olardı) və bu kimi nümunələr. Inne və ənnənin mənası təsdiq üçündür, lakinnə istidrak üçündür, kəənnə bənzətmə üçündür, leytə arzu üçündür, ləəllə ümid və gözləmə üçündür. Zanentu və onun bacılarına gəldikdə, bu sözlər mübtəda və xəbəri nasb edirlər və onları özünə iki məful kimi qəbul edirlər. Bunlar: zanentu, həsibtu, ciltu, zəəmtu, raeytu, alimtu, vəcədtu, ittəxəztu, cəltu, səmitu. Belə deyirsən: zanentu Zeydən qaimən (Zeydin ayaqda olduğunu zənn etdim), raeytu Amran şahısən (Amrı bir şəxs kimi gördüm) və bu kimi nümunələr.
Bunlar üç şeydir və mübtəda ilə xəbər üzərinə təsir edən amillərdir: birincisi kâne və onun bacıları olan sözlər, ikincisi inne və onun bacıları olan sözlər, üçüncüsü isə zanentu "zənn etdim" kimi bir neçə məful alan qəlb fiilləri və onların bənzərləridir. Kâne və onun bacılarına gəldikdə, ismi ref, xəbəri isə nasb edirlər. Bu sözlər: kâne, əmsə, əsbəha, əzha, zalla, bata, sara, leysa, ma zalə, ma ənfəkka, ma fətiə, ma bəriha, ma dama və törəyənlərdir. Misalları belədir: keçmiş kâne və əsbəha, indiki yəkunu və yusbiha, əmr kun və əsbih. Belə deyirsən: kâne Zeyd qaimən "Zeyd ayaqdadır", leysa Amr şahısən "Amr bir şəxs deyil" və bu kimi nümunələr. Inne və bacılarına gəldikdə, ismi nasb, xəbəri isə ref edirlər. Bunlar: inne, ənnə, lakinnə, kəənnə, leytə, ləəllə. Belə deyirsən: inne Zeydən qaimun "muhakkak ki Zeyd ayaqdadır", leytə Amran şahısun "Kaş ki Amr şəxs olardı" və bu kimi nümunələr. Inne və ənnənin mənası təsdiq üçündür, lakinnə istidrak üçündür, kəənnə bənzətmə üçündür, leytə arzu üçündür, ləəllə ümid və gözləmə üçündür. Zanentu və bacılarına gəldikdə, bu sözlər mübtəda və xəbəri nasb edirlər və onları özünə iki məful kimi qəbul edirlər. Bunlar: zanentu, həsibtu, ciltu, zəəmtu, raeytu, alimtu, vəcədtu, ittəxəztu, cəltu, səmitu. Belə deyirsən: zanentu Zeydən qaimən "Zeydin ayaqda olduğunu zənn etdim", raeytu Amran şahısən "Amrı bir şəxs kimi gördüm" və bu kimi nümunələr.
Mübtəda və Xəbərə Təsir Edən Amillərin Babı
Mübtəda və xəbərə təsir edən amillər inne, kâne, zanentu kimi fiillər və onların bənzərləridir. Bu üç hissədən inne və bacıları ismi nasb, xəbəri ref edirlər. Kâne və bacıları ismi ref, xəbəri nasb edirlər. Zanentu və bacıları mübtəda və xəbəri özünə iki məful kimi qəbul edib hər ikisini də nasb edirlər. Sözlər aşağıda verilmişdir:
| İnne və onun kimiləri | |
| إِنَّ | أَنَّ |
| لَكِنَّ | كَأَنَّ |
| لَيْتَ | لَعَلَّ |
| Kane və onun kimiləri | |
| كَانَ | أَمْسَى |
| أَصْبَحَ | أَضْحَى |
| ظَلَّ | بَاتَ |
| صَارَ | لَيْسَ |
| مَا زَالَ | مَا أَنْفَكَّ |
| مَا فَتِئَ | مَا بَرِحَ |
| Zanentu və onun kimiləri | |
| ظَنَنْتُ | حَسِبْتُ |
| خِلْتُ | زَعَمْتُ |
| رَأَيْتُ | عَلِمْتُ |
| وَجَدْتُ | إِتَّخَذْتُ |
| جَعْلْتُ | سَمِعْتُ |