İrab əlamətlərinin bilinməsi babı

بَابُ مَعْرِفَةِ عَلاَمَاتِ الْإِعْرَابِ

لِلرَّفْعِ dörd alamət vardır; اَلضَّمَّةُ (zəm), الْوَاوُ (vav), الْأَلِفُ (elif) və النُّونُ (nun)

Dəm (ضَّمَّةُ) ref halətinin dörd mövqeyində alamət olur: müfrəd isimdə, cəm mükəssər isimdə, cəm müənnəs salimdə və axırına heç bir şey (zamir) qoşulmayan muzari fildə.

Vav (وَاوُ) ref halətinin iki mövqeyində alamət olur: cəm müzəkkər salimdə və beş isimdə (esma-i hamse): أَبُوكَ (atan), أَخُوكَ (qardaşın), حَمُوكَ (qayınatan), فُوكَ (ağzın), ذُو مَالٍ (mal sahibi).

Elif (أَلِفُ) ref halətinin yalnız isimlərin təsniyəsində alamət olur.

Nun (نُونُ) ref halətinin muzari fildə alamət olur, əgər ona təsniyə, cəm və ya müənnəs müxatəb zamiri qoşulsa.

لِلنَّصْبِ beş alamət vardır; اَلْفَتْحَةُ (fəthə), الْأَلِفُ (elif), الْكَسْرَةُ (kəsrə), الْيَاءُ (ya) və حَذْفُ النُّونِ (nunun hazfi)

Fəthə (فَتْحَةُ) nasb halətinin üç mövqeyində alamət olur: müfrəd isimdə, cəm mükəssər isimdə və muzari fildə, əgər ona nasb edən edat daxil olub və axırına heç bir şey qoşulmayıbsa.

Elif (أَلِفُ) nasb halətinin beş isimdə alamət olur, məsələn: رَأَيْتُ أَبَاكَ (atanı gördüm), رَأَيْتُ أَخَاكَ (qardaşını gördüm) və s.

Kəsrə (كَسْرَةُ) nasb halətinin cəm müənnəs salimdə alamət olur.

Ya (يَاءُ) nasb halətinin təsniyə və cəm müzəkkər salimdə alamət olur.

Nunun hazfi (حَذْفُ النُّونِ) nasb halətinin beş fildə alamət olur, hansı ki, ref halətində nun sabit olur.

وَ لِلْخَفْضِ؛ üç alamət vardır; الْكَسْرَةُ (kəsrə), الْيَاءُ (ya) və الْفَتْحَةُ (fəthə)

Kəsrə (كَسْرَةُ) hafz (cər) halətinin üç mövqeyində alamət olur: müfrəd münsərif isimdə, cəm mükəssər münsərif isimdə və cəm müənnəs salimdə.

Ya (يَاءُ) hafz (cər) halətinin üç mövqeyində alamət olur: beş isimdə, təsniyədə və cəm müzəkkər salimdə.

Fəthə (فَتْحَةُ) hafz (cər) halətinin qeyri-münsərif isimdə alamət olur.

وَ لِلْجَزْمِ؛ iki alamət vardır; السُّكُونُ (sükun) və الْحَذْفُ (hazf)

Sükun (سُكُونُ) cezm halətinin axırı səhhih olan muzari fildə alamət olur.

Hazf (حَذْفُ) cezm halətinin axırı mütəl olan muzari fildə və beş fildə alamət olur, hansı ki, ref halətində nun sabit olur.

Ref haləti üçün dörd alamət vardır: zəm, vav, elif və nun. Ref halətinin birinci alaməti olan zəm dörd mövqedə olur: müfrəd isimdə, cəm mükəssər isimdə, cəm müənnəs salimdə və axırına heç bir şey qoşulmayan muzari fildə. İkinci alamət olan vav iki mövqedə olur: cəm müzəkkər salimdə və beş isimdə (esma-i hamse): atan, qardaşın, qayınatan, ağzın və mal sahibi. Üçüncü alamət olan elif yalnız təsniyə isimlərdə olur. Dördüncü alamət olan nun muzari fildə olur, əgər ona təsniyə, cəm və ya müənnəs müxatəb zamiri qoşulsa. Nasb haləti üçün beş alamət vardır: fəthə, elif, kəsrə, ya və nunun hazfi. Fəthə üç mövqedə olur: müfrəd isimdə, cəm mükəssər münsərifdə və muzari fildə, əgər ona nasb edən edat daxil olub və axırına heç bir şey qoşulmayıbsa. Elif beş isimdə olur, məsələn: atanı gördüm, qardaşını gördüm və s. Kəsrə cəm müənnəs salimdə olur. Ya təsniyə və cəm müzəkkər salimdə olur. Nunun hazfi beş fildə olur, hansı ki, ref halətində nun sabit olur. Hafz (cər) haləti üçün üç alamət vardır: kəsrə, ya və fəthə. Kəsrə üç mövqedə olur: müfrəd münsərif isimdə, cəm mükəssər münsərif isimdə və cəm müənnəs salimdə. Ya üç mövqedə olur: beş isimdə, təsniyədə və cəm müzəkkər salimdə. Fəthə qeyri-münsərif isimdə olur. Cezm haləti üçün iki alamət vardır: sükun və hazf. Sükun axırı səhhih olan muzari fildə olur. Hazf axırı mütəl olan muzari fildə və beş fildə olur, hansı ki, ref halətində nun sabit olur.

Zari fildə, Cezm halında meydana çıxan iki əlamətdən ikincisi olan وَ أَمَّا الْحَذْفُ hazfə gəldikdə; فَيَكُونُ olur, عَلاَمَةً əlamət, لِلْجَزْمِ cezm üçün, فِي الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُعْتَلِّ الْآخِرِ sonu mütəl olan muzari fildə və فِي الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ efal-i xamse olan muzari fildə ki ألَّتِي o muzari fiil, رَفْعُهَا بِثَبَاتِ النُّونُ ref halında nun hərfinin sabit qalması ilədir, yəni o nun düşmür. İrab əlamətlərinin bilinməsi babı Ref üçün dammə, vav, elif və nun olmaqla dörd əlamət vardır. Dammə bu dörd ifadədə, müfrəd isim, cəmi təksir, cəmi müənnəs salim və sonuna heç nə birləşməyən muzari fildə ref üçün əlamət olur. Vav bu iki ifadədə, cəmi müzəkkər salim və əsma-i xamse (hamse)də ref üçün əlamət olur. Əsma-i xamse misalları cədvəldəki kimidir: أَبُوكَ | أَخُوكَ حَكُوكَ | فُوكَ ذُو مَالٍ Elif isə xüsusilə təsniyədə ref üçün əlamət olur. Nun, sonuna təsniyə, cəmi və müfrəd müənnəs müxataba zamiri birləşməyən muzari fildə ref üçün əlamət olur. Nasb üçün fətə, elif, kəsrə, ya və nun hərfinin hazfi olmaqla beş əlamət vardır. Fətə bu üç ifadədə, müfrəd isim, cəmi təksir, üzərinə nasb edici daxil olan, lakin sonuna heç nə birləşməyən muzari fildə nasb üçün əlamət olur. Elif, əsma-i xamse (hamse)də nasb əlaməti olur, misallar: رَأَيْتُ أَبَاكَ "Atanı gördüm" və رَأَيْتُ أَخَاكَ "Qardaşını gördüm" kimidir və digərləri də bunun kimidir. Kəsrə, cəmi müənnəs salimdə nasb əlaməti olur. Ya, təsniyə və cəmi müzəkkər salimdə nasb əlaməti olur. Nunun hazfi isə ref halında nunun sabit qalması ilə olan efal-i xamse (hamse)də nasb əlaməti olur. Cerr (hafz) üçün kəsrə, ya və fətə olmaqla üç əlamət vardır. Kəsrə bu üç ifadədə, müfrəd munsarif isim, cəmi mükəssər munsarif isim və cəmi müənnəs salimdə cerr əlaməti olur. Ya bu üç yerdə, əsma-i xamse (hamse), təsniyə və cəmi müzəkkər salimdə cerr əlaməti olur. Fətə isə qeyri-munsarif isimdə cerr əlaməti olur. Cezm üçün sükun və hazif olmaqla iki əlamət vardır. Sükun, sonu səhih olan muzari fildə cezm əlamətidir. Hazif, sonu mütəl olan muzari fiil ilə ref halında nun hərfinin sabit qalması ilə olan efal-i xamse (hamse)də cezm əlaməti olur. Cədvəl: Hallar | Əlamətlər | İrab yerləri Ref: - Dammə: müfrəd isim, cəmi təksir, cəmi müənnəs salim, sonu səhih muzari fiil - Vav: cəmi müzəkkər salim, əsma-i xamse - Elif: təsniyə - Nun: zamirsiz muzari fiil Nasb: - Fətə: müfrəd isim, cəmi təksir, mansub muzari fiil - Elif: əsma-i xamse - Kəsrə: cəmi müənnəs salim - Ya: təsniyə, cəmi müzəkkər salim - Nunun hazfi: efal-i xamse Cerr: - Kəsrə: müfrəd munsarif isim, cəmi mükəssər munsarif, cəmi müənnəs salim - Ya: əsma-i xamse, təsniyə, cəmi müzəkkər salim - Fətə: qeyri-munsarif isim Cezm: - Sükun: sonu səhih muzari fiil - Hazif: sonu mütəl muzari fiil, efal-i xamse