Əmr və Nəhy Fəilləri

فَصْلٌ فِي الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ

اَلْأَمْرُ؛ صِيغَةٌ يُطْلَبُ بِهَا الْفِعْلُ عَنِ الْفَاعِلِ، نَحْوُ؛ لِيَضْرِبْ، لِيَضْرِبَا، لِيَضْرِبُوا، لِتَضْرِبْ، لِتَضْرِبَا وَ لِيَضْرِبْنَ. وَ هُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمُضَارِعِ لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا فِي الْإِسْتِقْبَالِيَّةِ. زِيدَتِ اللَّامُ فِي الْغَائِبِ، لِأَنَّهَا مِنْ وَسَطِ الْمَخَارِجِ وَ أَيْضًا مِنْ حُرُوفِ الزَّوَائِدِ وَ هِيَ ألَّتِي يَشْمَلُهَا قَوْلُ الشَّاعِرِ؛

هَوِيْتُ السَّمَانَ فَشَيَّبْنَنِي

وَ قَدْ كُنْتُ قِدْمًا هَوِيتُ السِّمَانَ

أَيْ حُرُوفَ هَوِيْتُ السِّمَانَ. وَ لَمْ يَزِدْ مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ حَتَّى لاَ يَجْتَمِعَ حَرْفَا عِلَّةٍ وَ كُسِرَتِ اللَّامُ لِأَنَّهَا مُشَابِهَةٌ بِاللَّامِ الْجَارَّةِ، لِأَنَّ الْجَزْمَ فِي الْأَفْعَالِ بِمَنْزِلَةِ الْجَرِّ فِي الْأَسْمَاءِ. وَ أُسْكِنَتْ بِالْوَاوِ وَ الْفَاءِ، نَحْوُ؛ وَ لْيَضْرِبْ وَ فَلْيَضْرِبْ، كَمَا أُسْكِنَ فِي فَخْذٍ، وَ نَظِيرُهُ فِي الْوَاوِ وَهْوَ

اَلْأَمْرُ emir felidir; صِيغَةٌ bir formadır, يُطْلَبُ بِهَا الْفِعْلُ fel bu forma ilə tələb olunur, عَنِ الْفَاعِلِ faildən, نَحْوُ nümunəsi belədir; لِيَضْرِبْ، لِيَضْرِبَا، لِيَضْرِبُوا، لِتَضْرِبْ، لِتَضْرِبَا وَ لِيَضْرِبْنَ kimi (emr-i gaib formaları), وَ هُوَ مُشْتَقٌّ və bu emir feli müştəqdır, yəni türemişdir, مِنَ الْمُضَارِعِ muzari felindən, لِمُنَاسَبَةٍ uyğunluq, əlaqə səbəbindən, بَيْنَهُمَا muzari ilə emir arasında, فِي الْإِسْتِقْبَالِيَّةِ gələcəkdə və ya indiki zamanda, زِيدَتِ اللَّامُ فِي الْغَائِبِ gaib olan emir felində (emr-i gaibdə) muzari felinə lam hərfi əlavə olunur, لِأَنَّهَا مِنْ وَسَطِ الْمَخَارِجِ çünki lam hərfi orta məhrəc hərflərindəndir, وَ أَيْضًا مِنْ حُرُوفِ الزَّوَائِدِ həmçinin əlavə hərflərdəndir, وَ هِيَ ألَّتِي يَشْمَلُهَا قَوْلُ الشَّاعِرِ şairin bu sözü əlavə hərfləri bir araya gətirir; هَوِيْتُ السِّمَانَ فَشَيَّبْنَنِي "Köklünü sevdim, məni qocaltdı", وَ قَدْ كُنْتُ قِدْمًا هَوِيتُ السِّمَانَ "Mən əvvəllər köklünü sevirdim" ifadələrində هَوِيْتُ السَّمَانَ sözündəki bütün hərflər əlavə hərflərdir. وَ لَمْ يَزِدْ emr-i gaibdə əlavə olunmur, مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ səbəb hərflərindən, حَتَّى لاَ يَجْتَمِعَ qarışmasın deyə, حَرْفَا عِلَّةٍ iki səbəb hərfi, وَ كُسِرَتِ اللَّامُ və emir lamı kəsrə ilə oxunur, لِأَنَّهَا مُشَابِهَةٌ بِاللَّامِ الْجَارَّةِ çünki harf-i cər olan lam'a bənzəyir, لِأَنَّ الْجَزْمَ فِي الْأَفْعَالِ çünki fellərdəki cəzm, بِمَنْزِلَةِ الْجَرِّ فِي الْأَسْمَاءِ isimlərdəki cər yerindədir, وَ أُسْكِنَتْ بِالْوَاوِ وَ الْفَاءِ emr-i gaib formasının başındakı lam hərfi, vav və fa hərfləri gətirilməklə sakin olur, نَحْوُ nümunəsi belədir; وَلْيَضْرِبْ "Və vursun", فَلْيَضْرِبْ "O halda vursun" kimi. كَمَا أُسْكِنَ فِي فَخْذٍ bu فَخْذٍ emir felinin əvvəlinə gələn fa hərfində olduğu kimi, وَ نَظِيرُهُ فِي الْوَاوِ vav hərfinin gəlməsinin bir nümunəsi də هُوَ "hüve" olan zamirin əvvəlinə gələndə وَهْوَ "vehve" olaraq ha hərfini sakin etməsidir.

Əmr və Nəhy Haqqında Bir Fəsil

Felin, faildən edilməsini tələb edən formadır, nümunələri;

Emr-i Gaib Ölçüləri
لِيَضْرِبُوا	لِيَضْرِبَا	لِيَضْرِبْ
لِيَضْرِبْنَ	لِتَضْرِبَا	لِتَضْرِبْ

Əmr feli gələcəkdə, aralarında münasibət olduğuna görə muzari fildən törəmişdir. Əmr-i qayibə lam hərfi əlavə edilir, çünki lam hərfi orta məxrəc olan hərflərdəndir. Bundan əlavə, lam hərfi əlavə (zahid) hərflərdəndir, zahid hərflər şairin bu sözündəki cümlədə verilmişdir;

he	ه
vav	و
ya	ي
te	ت
elif	ا
lam	ل
sin	س
mim	م
nun	ن

Əmr-i qayibdə iki illet hərfi bir yerə toplanmasın deyə, illet hərfi əlavə olaraq gətirilməyib, bunun əvəzinə lam gətirilmişdir. Əmr-i qayib sigasının əvvəlindəki lam kəsrə edilir, çünki bu lam, hərf-i cər olan lam hərfinə oxşardır. Fellərdə cəzm, isimlərdəki cər vəziyyətindədir. Əmr-i qayib sigasının əvvəlindəki lam hərfi, əvvəlinə vav və fa hərfi gəldiyinə görə sakin edilir, misal;

وَلْيَضْرِبْ

فَلْيَضْرِبْ

kimi. Eyni şəkildə خُذْ əmr felinin فَخْذِ olması və,

هُوَ

"Huve" sözünün əvvəlinə vav gəldikdən sonra

وَهْوَ

"Vehye" olması kimi.